Η κλιματική αλλαγή δεν επηρεάζει μόνο τις θερμοκρασίες, τα ακραία καιρικά φαινόμενα ή την άνοδο της στάθμης της θάλασσας. Επηρεάζει και κάτι πολύ πιο θεμελιώδες για τη ζωή στη Γη: τα φυτά.
Σύμφωνα με νέα μεγάλη επιστημονική μελέτη που δημοσιεύθηκε στο περιοδικό Science, η άνοδος της θερμοκρασίας και οι μεταβολές στο κλίμα ενδέχεται να οδηγήσουν πολλά φυτικά είδη σε δραματική συρρίκνωση των περιοχών όπου μπορούν να επιβιώσουν. Οι επιστήμονες εκτιμούν ότι μέχρι το τέλος του αιώνα ένα σημαντικό ποσοστό φυτών μπορεί να χάσει πάνω από το 90% του κατάλληλου βιότοπού του, αυξάνοντας σοβαρά τον κίνδυνο εξαφάνισης.
Η έρευνα επικεντρώθηκε στα αγγειόσπερμα φυτά — την τεράστια κατηγορία που περιλαμβάνει σχεδόν όλα τα γνωστά φυτά του πλανήτη, από δέντρα και λουλούδια μέχρι θάμνους και καλλιεργούμενα είδη. Οι επιστήμονες ανέλυσαν περισσότερα από 67.000 είδη, δηλαδή περίπου το 18% των γνωστών αγγειόσπερμων φυτών παγκοσμίως.
Τι σημαίνει να «χάνει τον βιότοπό του» ένα φυτό
Όταν μιλάμε για βιότοπο ενός φυτού, δεν αναφερόμαστε απλώς σε μια γεωγραφική περιοχή πάνω στον χάρτη. Ο βιότοπος είναι ένα σύνολο συνθηκών που πρέπει να συνυπάρχουν ώστε ένα είδος να μπορεί να επιβιώσει και να αναπαραχθεί.
Σε αυτές τις συνθήκες περιλαμβάνονται:
- η θερμοκρασία,
- οι βροχοπτώσεις,
- η υγρασία,
- το είδος του εδάφους,
- η μορφολογία του τοπίου,
- η παρουσία άλλων οργανισμών,
- αλλά και η ανθρώπινη χρήση της γης.
Η κλιματική αλλαγή μεταβάλλει πολλές από αυτές τις παραμέτρους ταυτόχρονα. Έτσι, ακόμη κι αν ένα φυτό μπορεί θεωρητικά να αντέξει υψηλότερες θερμοκρασίες, μπορεί να μην επιβιώσει αν αλλάξουν οι βροχοπτώσεις, αυξηθούν οι πυρκαγιές ή αλλοιωθεί το έδαφος.
Τα φυτά προσπαθούν να «ακολουθήσουν» το κλίμα
Οι ερευνητές περιγράφουν την κατάσταση σαν τα φυτά να προσπαθούν να ακολουθήσουν ένα μετακινούμενο «κλιματικό περίβλημα». Καθώς ο πλανήτης θερμαίνεται, πολλά είδη επιχειρούν να μετακινηθούν:
- προς βορειότερες περιοχές,
- ή σε μεγαλύτερα υψόμετρα,
όπου οι θερμοκρασίες παραμένουν πιο κατάλληλες.
Ωστόσο, αυτό δεν είναι τόσο απλό όσο ακούγεται.
Σε αντίθεση με τα ζώα, τα φυτά δεν μπορούν να μετακινηθούν γρήγορα. Η εξάπλωσή τους εξαρτάται από σπόρους ή σπόρια που μεταφέρονται αργά μέσω:
- του ανέμου,
- του νερού,
- ή των ζώων.
Ακόμη πιο ανησυχητικό είναι ότι η μελέτη έδειξε πως ακόμη και σε θεωρητικά σενάρια όπου τα φυτά θα μπορούσαν να μετακινηθούν χωρίς περιορισμούς, ο κίνδυνος εξαφάνισης παρέμενε σχεδόν ίδιος.
Αυτό σημαίνει ότι το βασικό πρόβλημα δεν είναι μόνο η δυσκολία μετακίνησης, αλλά το γεγονός ότι οι ίδιες οι κατάλληλες περιοχές διαβίωσης μειώνονται συνολικά.
Ποια φυτά κινδυνεύουν περισσότερο
Οι επιστήμονες εκτιμούν ότι μεταξύ 7% και 16% των φυτικών ειδών που μελετήθηκαν μπορεί να χάσουν πάνω από το 90% της γεωγραφικής τους εξάπλωσης μέχρι το τέλος του αιώνα.
Ανάμεσα στα είδη που φαίνεται να απειλούνται βρίσκονται:
- το σπάνιο δέντρο Catalina ironwood της Καλιφόρνιας,
- το αρχαίο γαλαζωπό βρύο spike-moss, που ανήκει σε εξελικτική γραμμή άνω των 400 εκατομμυρίων ετών,
- αλλά και περίπου το ένα τρίτο των ειδών ευκαλύπτου της Αυστραλίας.
Η απώλεια αυτών των φυτών δεν αφορά μόνο τη βιοποικιλότητα. Πολλά από αυτά παίζουν σημαντικό ρόλο στα οικοσυστήματα όπου ζουν, επηρεάζοντας έντομα, πουλιά, ζώα και μικροοργανισμούς.
Η Μεσόγειος ανάμεσα στις πιο ευάλωτες περιοχές
Η μελέτη δείχνει ότι οι επιπτώσεις δεν θα είναι ίδιες σε όλες τις περιοχές του κόσμου.
Οι αρκτικές περιοχές κινδυνεύουν επειδή τα ψυχρά οικοσυστήματα συρρικνώνονται γρήγορα. Στη δυτική Αμερική και στη Μεσόγειο, το πρόβλημα συνδέεται κυρίως με:
- τις εντονότερες ξηρασίες,
- τις υψηλότερες θερμοκρασίες,
- και την αύξηση των πυρκαγιών.
Η Μεσόγειος θεωρείται ήδη ένα από τα «θερμά σημεία» της κλιματικής αλλαγής. Τα οικοσυστήματα της περιοχής έχουν εξελιχθεί σε συνθήκες περιορισμένου νερού, όμως η περαιτέρω αύξηση της ξηρασίας μπορεί να ξεπεράσει τα όρια αντοχής πολλών ειδών.
Παράλληλα, σε ορισμένες παράκτιες περιοχές, όπως τμήματα της Αυστραλίας, τα φυτά δεν μπορούν εύκολα να μετακινηθούν επειδή περιορίζονται γεωγραφικά από τη θάλασσα.
Νέες φυτικές κοινότητες δημιουργούνται
Η εικόνα δεν είναι παντού αρνητική. Οι επιστήμονες εκτιμούν ότι περίπου στο 28% της χερσαίας επιφάνειας της Γης η τοπική φυτική ποικιλότητα ίσως αυξηθεί, επειδή νέα είδη θα εγκατασταθούν σε περιοχές που γίνονται πλέον κατάλληλες.
Όμως αυτή η αύξηση δεν αντισταθμίζει τις συνολικές απώλειες.
Αντίθετα, φαίνεται ότι ο πλανήτης οδηγείται σε μια μεγάλη «αναδιάταξη» οικοσυστημάτων. Κάποια είδη θα εξαφανίζονται από τις παραδοσιακές περιοχές τους, ενώ άλλα θα εμφανίζονται σε νέες περιοχές, δημιουργώντας νέους συνδυασμούς οργανισμών που δεν υπήρχαν στο παρελθόν.
Οι επιστήμονες δεν γνωρίζουν ακόμη πώς θα λειτουργήσουν αυτές οι νέες οικολογικές κοινότητες και ποιες θα είναι οι επιπτώσεις στις τροφικές αλυσίδες και στα οικοσυστήματα.
Γιατί τα φυτά είναι τόσο σημαντικά για τον άνθρωπο
Τα φυτά αποτελούν τη βάση σχεδόν όλων των χερσαίων οικοσυστημάτων. Χωρίς αυτά:
- δεν θα υπήρχε επαρκής παραγωγή οξυγόνου,
- δεν θα απορροφούνταν μεγάλες ποσότητες διοξειδίου του άνθρακα,
- τα εδάφη θα διαβρώνονταν πιο εύκολα,
- και θα κατέρρεαν πολλές τροφικές αλυσίδες.
Η φυτική κάλυψη λειτουργεί επίσης ως φυσικός «ρυθμιστής» του κλίματος. Τα φυτά αποθηκεύουν άνθρακα, συγκρατούν υγρασία και συμβάλλουν στη σταθερότητα των οικοσυστημάτων.
Οι ερευνητές προειδοποιούν ότι η μείωση της φυτικής ποικιλότητας μπορεί να δημιουργήσει έναν φαύλο κύκλο:
- η κλιματική αλλαγή καταστρέφει φυτά,
- και η απώλεια φυτών μειώνει την ικανότητα του πλανήτη να απορροφά διοξείδιο του άνθρακα,
- ενισχύοντας περαιτέρω την υπερθέρμανση.
Η προστασία των φυτών αφορά και τις ανθρώπινες κοινωνίες
Οι επιστήμονες τονίζουν ότι η προστασία της φυτικής βιοποικιλότητας δεν είναι μόνο ζήτημα προστασίας της φύσης. Συνδέεται άμεσα με:
- την παραγωγή τροφίμων,
- τη σταθερότητα των οικοσυστημάτων,
- την ποιότητα του νερού,
- την πρόληψη πλημμυρών και διάβρωσης,
- αλλά και τη δημόσια υγεία και την οικονομία.
Με άλλα λόγια, η απώλεια φυτικών ειδών δεν επηρεάζει μόνο τα δάση ή την άγρια φύση. Επηρεάζει σταδιακά και τις ίδιες τις συνθήκες που στηρίζουν την ανθρώπινη ζωή.
