Σκεφτείτε την τελευταία φορά που η συγκέντρωσή σας διακόπηκε από κάτι φαινομενικά μικρό — ένα email, ένα μήνυμα, μια ειδοποίηση. Για πόσο είχατε διατηρήσει την προσοχή σας στην αρχική δραστηριότητα πριν αλλάξετε; Για τους περισσότερους, η απάντηση είναι λιγότερο από ένα λεπτό.
Τα τελευταία είκοσι χρόνια, η έρευνα δείχνει ότι η προσοχή μας έχει συρρικνωθεί δραματικά — από περίπου 2,5 λεπτά συνεχούς ενασχόλησης με μία εργασία, έχουμε φτάσει πλέον στα 40 δευτερόλεπτα. Αυτή η συρρίκνωση συνδέεται με αυξημένο στρες, περισσότερα λάθη και μειωμένη παραγωγικότητα.
Ωστόσο, οι επιστήμονες που μελετούν τη συγκέντρωση τονίζουν ότι η τάση αυτή δεν είναι αναπόφευκτη. Με στοχευμένες τεχνικές και συστηματική εξάσκηση, υποστηρίζουν ότι η ικανότητα του εγκεφάλου να παραμένει προσηλωμένος μπορεί να ενισχυθεί ξανά — και μάλιστα πιο αποτελεσματικά απ’ όσο πιστεύουμε.
Πώς μετράμε την προσοχή;
Η προσοχή, με την ευρεία της έννοια, είναι η ικανότητα να κατευθύνετε το μυαλό σας σε μια συγκεκριμένη δραστηριότητα. Υπάρχουν δύο βασικοί τύποι προσοχής. Η ακούσια προσοχή είναι αυτόματη — είναι αυτό που σας κάνει να αντιδράτε σε έναν δυνατό θόρυβο ή σε ένα εκτυφλωτικό φως. Η εστιασμένη προσοχή, αντίθετα, είναι η ικανότητα να παραμένετε συγκεντρωμένοι σε μια συγκεκριμένη εργασία. Αυτή η δεύτερη μορφή είναι και εκείνη που μετρούν οι επιστήμονες όταν μελετούν τη διάρκεια της συγκέντρωσης.
Από τις αρχές της δεκαετίας του 2000, οι ερευνητές παρακολουθούν την εστιασμένη προσοχή καταγράφοντας πόση ώρα παραμένει κάποιος σε μια εργασία πριν στραφεί σε κάτι άλλο — όπως το να ελέγξει email ή να ανοίξει μια νέα καρτέλα στον browser.
Στην αρχή, η έρευνα γινόταν με φυσική παρουσία: οι ερευνητές ακολουθούσαν εργαζομένους μέσα στο γραφείο, παρατηρώντας τις συνήθειές τους. Τα τελευταία χρόνια, η μέτρηση γίνεται μέσω λογισμικού που παρακολουθεί τη χρήση του υπολογιστή, επιτρέποντας πιο ακριβή και συνεχή καταγραφή των αλλαγών στην προσοχή.
Όπως εξηγούν, τα δεδομένα από την πρώτη μελέτη, το 2003, έδειξαν πως οι άνθρωποι παρέμεναν κατά μέσο όρο 2,5 λεπτά συγκεντρωμένοι σε μια εργασία πριν στρέψουν την προσοχή τους σε κάτι άλλο. «Στην πιο πρόσφατη έρευνά μας, που εστίασε στα τελευταία πέντε χρόνια, ο χρόνος αυτός έχει πέσει στα 40 δευτερόλεπτα», σημειώνουν.
Διευκρινίζουν επίσης ότι αυτή η μέτρηση δεν αποτυπώνει το πόσο μπορούν να συγκεντρωθούν οι άνθρωποι υπό ιδανικές συνθήκες. Αντίθετα, δείχνει πόσο συχνά διακόπτεται η συγκέντρωσή τους στην καθημερινότητα. Με άλλα λόγια, η μείωση της διάρκειας προσοχής δεν σημαίνει ότι η ικανότητα συγκέντρωσης έχει χαθεί, αλλά ότι διακόπτεται πολύ πιο συχνά από ό,τι στο παρελθόν.
Είναι πρόβλημα η μικρότερη διάρκεια συγκέντρωσης;
Στις περισσότερες περιπτώσεις, ναι — γιατί οι περισσότερες εργασίες απαιτούν πολύ περισσότερο από 40 δευτερόλεπτα συνεχούς ενασχόλησης. Όταν κατευθύνετε τη προσοχή σας γρήγορα από το ένα ερέθισμα στο άλλο, συχνά εγκαταλείπετε αυτό που κάνατε πριν το ολοκληρώσετε. Σκεφτείτε, για παράδειγμα, να διαβάζετε ένα άρθρο και να σταματάτε στη μέση για να ελέγξετε τα email σας, πριν επιστρέψετε ξανά στο κείμενο.
Αυτή η συνεχής εναλλαγή μπορεί να φαίνεται αθώα, όμως στην πραγματικότητα επιβαρύνει τον εγκέφαλο. Κάθε φορά που διακόπτεται η συγκέντρωσή σας, ο εγκέφαλος χρειάζεται επιπλέον χρόνο και ενέργεια για να επανέλθει εκεί που βρισκόταν — κάτι που συσσωρεύεται μέσα στη μέρα και αυξάνει την κόπωση, τα λάθη και το αίσθημα πίεσης.
Κάθε φορά που ξεκινάτε μια εργασία — είτε γράφετε ένα email είτε ψάχνετε δρομολόγια τρένων — ο εγκέφαλός σας ενεργοποιεί ένα «σχήμα», ένα νοητικό πλαίσιο που οργανώνει όλες τις πληροφορίες που χρειάζεστε για να ολοκληρώσετε αυτό που κάνετε.
Όταν η προσοχή σας μετατοπίζεται σε κάτι άλλο, ο εγκέφαλος «αφήνει στην άκρη» αυτό το σχήμα και δημιουργεί αμέσως ένα νέο για τη νέα δραστηριότητα. Αυτή η συνεχής εναλλαγή απαιτεί προσπάθεια και εξαντλεί τα ήδη περιορισμένα γνωστικά αποθέματα που στηρίζουν τη συγκέντρωσή σας.
Πειραματικά δεδομένα ενισχύουν τα παραπάνω. Μια εργαστηριακή μελέτη του 2024 επεσήμανε ότι η εναλλαγή μεταξύ διαφορετικών εργασιών επιβραδύνει σταθερά την απόδοση και αυξάνει τα λάθη — ακόμη και σε αυστηρά ελεγχόμενες συνθήκες που έχουν σχεδιαστεί για να απομονώνουν τους μηχανισμούς της προσοχής. Το εύρημα αυτό ενισχύει την άποψη ότι το multitasking συνεπάγεται εγγενές γνωστικό κόστος.
Πώς να ξανακερδίσετε την προσοχή σας
Η ταυτόχρονη διαχείριση πολλών υποχρεώσεων και η συνεχής έκθεση σε ειδοποιήσεις αποτελούν πλέον αναπόσπαστο κομμάτι της καθημερινότητας για τους περισσότερους. Ωστόσο, υπάρχουν τρόποι να προστατεύσουμε και να ανανεώσουμε την περιορισμένη προσοχή μας, ακόμη και μέσα στην πίεση της σύγχρονης ζωής.
Ένα καλό σημείο εκκίνησης είναι το timing. Θα μπορούσατε για παράδειγμα, να προγραμματίζετε τις πιο απαιτητικές εργασίες σύμφωνα με το χρονοτύπο σας — τους φυσικούς ρυθμούς εγρήγορσης και κόπωσης του σώματος. Για να τον εντοπίσετε, μπορείτε να κρατήσετε ένα ημερολόγιο για να σημειώνετε τις καθημερινές αυξομειώσεις συγκέντρωσης και ενέργειας.
Με αυτόν τον προσωπικό «χάρτη προσοχής», μπορούμε να τοποθετούμε τις σημαντικότερες εργασίες τις ώρες που έχουμε την περισσότερη ενέργεια. Σε αυτά τα χρονικά παράθυρα, καλό θα ήταν να περιορίζετε τις διακοπές, βάζοντας σε σίγαση τυχόν ειδοποιήσεις, ώστε να αποφύγετε κάθε πιθανό αντιπερισπασμό.
Εξίσου σημαντικά με την εστιασμένη εργασία είναι και τα συνειδητά διαλείμματα, που είναι ιδιαίτερα ωφέλιμα όταν περιλαμβάνουν φυσική δραστηριότητα. Η διάρκειά τους μπορεί να διαφέρει, αλλά σε μια εποχή όπου η προσοχή είναι σπάνιος πόρος, πολλοί βρίσκουν αποτελεσματικό τον κύκλο 25 λεπτών αδιάλειπτης εργασίας και πέντε λεπτών διαλείμματος — τη γνωστή τεχνική pomodoro.
