Νέα ανάλυση από τους εξελικτικούς ανθρωπολόγους του Πανεπιστημίου της Ζυρίχης και του πανεπιστημίου Loughborough υποστηρίζει ότι ο σύγχρονος κόσμος έχει εξελιχθεί ταχύτερα απ’ όσο μπορεί να προσαρμοστεί η ανθρώπινη βιολογία. Σύμφωνα με τη μελέτη τους, το χρόνιο στρες και πολλές από τις διαδεδομένες παθήσεις της εποχής μας φαίνεται να πηγάζουν από μια θεμελιώδη αναντιστοιχία ανάμεσα στις λειτουργικές διαδικασίες του οργανισμού μας που έχουν διαμορφωθεί από τη φύση και στα έντονα βιομηχανοποιημένα περιβάλλοντα στα οποία ζουν οι περισσότεροι άνθρωποι σήμερα.
Η σύγχρονη ζωή και το… λιοντάρι
Για εκατοντάδες χιλιάδες χρόνια, ο άνθρωπος εξελίχθηκε ώστε να ανταποκρίνεται στις σωματικές και ψυχολογικές απαιτήσεις της ζωής των κυνηγών-τροφοσυλλεκτών, που περιλάμβανε συνεχή κίνηση, σύντομες εκρήξεις έντονου στρες και καθημερινή επαφή με το φυσικό περιβάλλον. Η εκβιομηχάνιση έχει αλλάξει αυτές τις συνθήκες μέσα σε λίγους μόνο αιώνες φέρνοντας, μεταξύ άλλων, θόρυβο, ατμοσφαιρική ρύπανση, μικροπλαστικά, συνεχή αισθητηριακή διέγερση, τεχνητό φωτισμό και φωτορύπανση, επεξεργασμένα τρόφιμα και παρατεταμένες περιόδους καθιστικής ζωή.
«Στο περιβάλλον των προγόνων μας, ήμαστε καλά προσαρμοσμένοι να αντιμετωπίζουμε το οξύ στρες για να ξεφύγουμε από τις ενδεχόμενες απειλές», εξηγούν οι ερευνητές. «Το λιοντάρι εμφανιζόταν περιστασιακά και έπρεπε να είμαστε έτοιμοι να αμυνθούμε ή να τρέξουμε. Η διαφορά είναι ότι το λιοντάρι στο τέλος έφευγε», υπογραμμίζουν οι ίδιοι. Σήμερα, οι σύγχρονοι στρεσογόνοι παράγοντες, όπως η κίνηση στους δρόμους, η πίεση στη δουλειά, τα συνεχή ερεθίσματα των μέσων κοινωνικής δικτύωσης και ο επίμονος θόρυβος, ενεργοποιούν τους ίδιους βιολογικούς μηχανισμούς που κάποτε βοηθούσαν τους προγόνους μας να επιβιώσουν από τους θηρευτές. Σε αντίθεση με την ταχεία επίλυση που βίωναν οι πρόγονοί μας, αυτοί οι παράγοντες σπάνια υποχωρούν. «Το σώμα αντιδρά σαν όλοι αυτοί οι στρεσογόνοι παράγοντες να είναι λιοντάρια», επισημαίνουν οι ερευνητές. Το αποτέλεσμα είναι μια ισχυρή αντίδραση από το νευρικό σύστημα, χωρίς όμως ανάκαμψη.
Ο αντίκτυπος στην υγεία
Η ανασκόπηση που δημοσιεύθηκε στο επιστημονικό περιοδικό «Biological Reviews» βασίστηκε σε έρευνες που υποδηλώνουν ότι η στροφή προς το βιομηχανικό και αστικό τρόπο ζωής μειώνει την εξελικτική καταλληλότητα του ανθρώπου (πόσο καλά, δηλαδή, μπορεί να επιβιώσει και να αναπαραχθεί στο περιβάλλον του). Η εξελικτική επιτυχία εξαρτάται τόσο από την επιβίωση όσο και από την αναπαραγωγή, με τους ερευνητές να υποστηρίζουν ότι και οι δύο έχουν επηρεαστεί αρνητικά από την αρχή της εκβιομηχάνισης.
Επισημαίνουν τη μείωση των ποσοστών γονιμότητας σε μεγάλο μέρος του κόσμου και την αύξηση φλεγμονωδών και αυτοάνοσων παθήσεων ως ενδείξεις ότι τα σύγχρονα περιβάλλοντα ασκούν πίεση στην ανθρώπινη βιολογία. Ένα από τα πιο μελετημένα παραδείγματα είναι η σταθερή μείωση του αριθμού και της κινητικότητας των σπερματοζωαρίων που παρατηρείται από τη δεκαετία του 1950. Οι ερευνητές σημειώνουν ότι αυτές οι τάσεις φαίνεται να συνδέονται με την έκθεση στο περιβάλλον.
Οι λύσεις που υποστηρίζουν την ευημερία
Οι τεχνολογικές και περιβαλλοντικές συνθήκες εξακολουθούν να αλλάζουν με ρυθμούς ταχύτερους απ’ όσο μπορεί να ανταποκριθεί η βιολογική εξέλιξη.
«Η βιολογική προσαρμογή είναι εξαιρετικά αργή. Οι μακροπρόθεσμες γενετικές προσαρμογές είναι πολυγενεακές – διαρκούν δεκάδες έως εκατοντάδες χιλιάδες χρόνια», επισημαίνουν οι ερευνητές. Αυτό σημαίνει ότι η δυσαρμονία ανάμεσα στην ανθρώπινη φυσιολογία και τις σύγχρονες συνθήκες ζωής δεν θα διορθωθεί από μόνη της μέσω φυσικών εξελικτικών διαδικασιών. Αντίθετα, υποστηρίζουν ότι οι κοινωνίες πρέπει να αναλάβουν ενεργό ρόλο στη μείωση αυτών των πιέσεων, ενισχύοντας τη σύνδεση με τη φύση και δημιουργώντας πιο υγιή, βιώσιμα περιβάλλοντα.
Πηγή: Longman, D.P. and Shaw, C.N. (2025), Homo sapiens, industrialisation and the environmental mismatch hypothesis. Biol Rev. https://doi.org/10.1111/brv.70094
