Συχνά φανταζόμαστε τους ιδιαίτερα έξυπνους ανθρώπους ως άτομα με απόλυτο έλεγχο της σκέψης τους, αδιάκοπη συγκέντρωση και πειθαρχημένο μυαλό. Η πραγματικότητα, όμως, είναι πολύ πιο αντισυμβατική.
Η σύγχρονη ψυχολογία και νευροεπιστήμη δείχνουν ότι πολλά χαρακτηριστικά που θεωρούμε «παράξενα» μπορεί στην πραγματικότητα να συνδέονται με δημιουργικότητα, γνωστική ευελιξία και υψηλού επιπέδου σκέψη:
1. Η περιπλάνηση του νου δεν είναι απουσία σκέψης
Το daydreaming (ονειροπόληση) είναι μια κατάσταση όπου το μυαλό «ταξιδεύει» μακριά από την τρέχουσα δραστηριότητα σε φανταστικές σκέψεις, αποτελώντας μια φυσιολογική λειτουργία του εγκεφάλου.
Η επιστημονική ονομασία για το daydreaming είναι mind-wandering: η αυθόρμητη μετατόπιση της προσοχής από το παρόν ερέθισμα σε εσωτερικές σκέψεις. Για χρόνια θεωρούνταν απλώς ένδειξη αφηρημάδας.
Σήμερα γνωρίζουμε ότι τα πράγματα είναι πιο σύνθετα.
Μελέτη του 2025 σε περισσότερους από 1.300 ενήλικες έδειξε ότι το σκόπιμο mind-wandering – όταν δηλαδή το άτομο επιτρέπει συνειδητά στον εαυτό του να ονειροπολήσει – προβλέπει υψηλότερη δημιουργική απόδοση. Απεικονιστικές εξετάσεις εγκεφάλου αποκάλυψαν αυξημένη επικοινωνία μεταξύ του δικτύου προεπιλεγμένης λειτουργίας (default mode network), που σχετίζεται με φαντασία και αυτοαναφορική σκέψη, και των δικτύων εκτελεστικού ελέγχου, που εμπλέκονται στη λήψη αποφάσεων.
Παράλληλα, άτομα με υψηλότερη τάση για αυθόρμητο mind-wandering φαίνεται να εναλλάσσουν πιο εύκολα νοητικά πλαίσια, δείγμα γνωστικής ευελιξίας, μιας δεξιότητας κλειδί για επίλυση προβλημάτων.
2. Οι «τυχαίες» σκέψεις στο μυαλό δεν είναι τυχαίες
Μελέτη του PNAS Nexus ανέλυσε χιλιάδες αυθόρμητες σκέψεις χρησιμοποιώντας τεχνικές επεξεργασίας φυσικής γλώσσας. Τα αποτελέσματα έδειξαν ότι αυτές οι σκέψεις οργανώνονται γύρω από στόχους, προσωπικές ανησυχίες και μνήμη.
Δηλαδή, όταν νομίζουμε ότι «δεν σκεφτόμαστε τίποτα», ο εγκέφαλος στην πραγματικότητα ταξινομεί πληροφορίες, ενοποιεί εμπειρίες και προετοιμάζει μελλοντικές επιλογές.
3. Όταν μιλάς στον εαυτό σου, δεν «χάνεις τα λογικά σου»
Η εσωτερική ομιλία – το να μιλάμε στον εαυτό μας είτε από μέσα μας είτε χαμηλόφωνα – είναι ένα από τα πιο παρεξηγημένα ανθρώπινα χαρακτηριστικά.
Μελέτη του Behavioral Sciences έδειξε ότι τα άτομα που χρησιμοποιούν συχνότερα εσωτερικό λόγο εμφανίζουν υψηλότερα επίπεδα αυτορρύθμισης και σαφέστερη αίσθηση ταυτότητας.
Ο εσωτερικός λόγος λειτουργεί σαν νοητική σκαλωσιά: οργανώνει τη σκέψη, βάζει σειρά σε σύνθετες πληροφορίες και βοηθά στην παρακολούθηση στόχων.
Ζούμε σε μια εποχή που εξιδανικεύει τη συνεχή συγκέντρωση και την απόλυτη πειθαρχία. Όμως ο ανθρώπινος εγκέφαλος δεν εξελίχθηκε για να λειτουργεί μόνο σε μία ταχύτητα. Την επόμενη φορά που θα πιάσεις τον εαυτό σου να χαζεύει, να ονειροπολεί ή απλά να αδρειάζει, ίσως αξίζει να το δεις αλλιώς: όχι ως αποτυχία συγκέντρωσης, αλλά ως ένδειξη ενός νου που σκέφτεται σε περισσότερα από ένα επίπεδα. Και αυτό, στην πραγματικότητα, είναι ένα από τα μεγαλύτερα προνόμια του ανθρώπινου εγκεφάλου.
