Ένα μήνυμα στο κινητό. Μια κόρνα από τον δρόμο. Κάποιος που περνά δίπλα μας στο γραφείο. Οι περισσότεροι πιστεύουμε ότι, όταν είμαστε συγκεντρωμένοι, ο εγκέφαλός μας «κλείνει» τους περισπασμούς και μένει σταθερά προσηλωμένος σε αυτό που κάνουμε. Όμως ερευνητές από το Πανεπιστήμιο του Ρότσεστερ υποστηρίζουν ότι η προσοχή μας δεν λειτουργεί τόσο σταθερά όσο νομίζαμε.
Σύμφωνα με νέα μελέτη που δημοσιεύθηκε στο PLOS Biology, η προσοχή δεν είναι μια συνεχής, αδιάκοπη κατάσταση. Αντίθετα, φαίνεται να λειτουργεί ρυθμικά, σαν να «ανοιγοκλείνει» πολύ γρήγορα. Αυτό σημαίνει ότι ο εγκέφαλος περνά από μικρά, επαναλαμβανόμενα «παράθυρα» κατά τα οποία είναι πιο ευάλωτος στους περισπασμούς, ακόμη κι όταν ξέρουμε ότι κάτι θα μας αποσπάσει.
Η προσοχή δεν είναι σταθερή, «πάλλεται»
Οι επιστήμονες περιγράφουν την προσοχή σαν έναν μηχανισμό που εναλλάσσεται γρήγορα ανάμεσα σε δύο καταστάσεις:
- σε μια φάση όπου εστιάζουμε καλύτερα σε αυτό που κάνουμε
- και σε μια φάση όπου ο εγκέφαλος «σκανάρει» το περιβάλλον για κάτι νέο ή πιθανώς σημαντικό
Αυτή η εναλλαγή συμβαίνει περίπου 7 έως 10 φορές το δευτερόλεπτο. Με άλλα λόγια, η συγκέντρωσή μας δεν είναι μια σταθερή δέσμη φωτός, αλλά περισσότερο σαν ένα γρήγορο «φλας».
Τι έδειξε η μελέτη
Στη μελέτη συμμετείχαν 40 ενήλικες, οι οποίοι έκαναν ένα οπτικό τεστ ενώ οι ερευνητές κατέγραφαν την εγκεφαλική τους δραστηριότητα με ηλεκτροεγκεφαλογράφημα (EEG). Οι συμμετέχοντες έπρεπε να εντοπίσουν ένα πολύ αχνό οπτικό ερέθισμα στην οθόνη, ενώ κάποιες φορές εμφανιζόταν ταυτόχρονα και ένας έντονος, άσχετος περισπασμός. Ακόμη και όταν είχαν προειδοποιηθεί εκ των προτέρων για το πού θα εμφανιστεί ο περισπασμός, η απόδοσή τους χειροτέρευε: εντόπιζαν πιο δύσκολα τον στόχο και έκαναν περισσότερα λάθη.
Το πιο ενδιαφέρον εύρημα ήταν ότι αυτή η ευαλωτότητα δεν ήταν τυχαία. Ακολουθούσε έναν συγκεκριμένο ρυθμό που σχετιζόταν με ηλεκτρικές ταλαντώσεις του εγκεφάλου.
Οι δύο «ρυθμοί» του εγκεφάλου που επηρεάζουν τη συγκέντρωση
Η μελέτη έδειξε ότι εμπλέκονται κυρίως δύο τύποι εγκεφαλικών ρυθμών:
- Θήτα ρυθμός (περίπου 7 Hz): σχετίζεται με τα βασικά «παράθυρα» όπου η προσοχή μας εναλλάσσεται ανάμεσα στην εστίαση και την αναζήτηση νέων πληροφοριών.
- Άλφα ρυθμός (περίπου 9–10 Hz): φαίνεται να λειτουργεί σαν φίλτρο που βοηθά τον εγκέφαλο να «χαμηλώνει» την ένταση των άσχετων οπτικών ερεθισμάτων.
Με απλά λόγια, ο εγκέφαλος δεν απορρίπτει τους περισπασμούς με έναν σταθερό διακόπτη. Τους φιλτράρει με χρονισμό. Αν ο περισπασμός εμφανιστεί τη «λάθος» στιγμή, είναι πιο πιθανό να περάσει και να μας αποσπάσει.
Γιατί αυτό είναι φυσιολογικό
Αν και ακούγεται σαν αδυναμία, στην πραγματικότητα πρόκειται μάλλον για έναν εξελικτικά χρήσιμο μηχανισμό. Ο εγκέφαλος δεν είναι σχεδιασμένος να «κλειδώνει» απόλυτα σε ένα μόνο σημείο για πολλή ώρα. Χρειάζεται να παραμένει κάπως ανοιχτός στο περιβάλλον, ώστε να μπορεί να εντοπίζει γρήγορα μια πιθανή απειλή ή μια σημαντική αλλαγή.
Στη σύγχρονη ζωή, όμως, αυτός ο μηχανισμός μπορεί να λειτουργεί εις βάρος μας. Εκεί που παλιότερα θα μας βοηθούσε να αντιληφθούμε έναν κίνδυνο, σήμερα μπορεί να μας κάνει πιο ευάλωτους σε:
- ειδοποιήσεις στο κινητό
- pop-up παράθυρα
- θορύβους στο περιβάλλον
- συνεχείς διακοπές στη δουλειά ή στο σπίτι
Τι σημαίνει αυτό πρακτικά για εμάς
Το βασικό μήνυμα της έρευνας είναι ανακουφιστικό: δεν φταις πάντα εσύ όταν αποσπάσαι. Η δυσκολία συγκέντρωσης δεν είναι απαραίτητα τεμπελιά ή έλλειψη πειθαρχίας. Ένα μέρος της είναι ενσωματωμένο στον τρόπο που λειτουργεί ο εγκέφαλος.
Αυτό, βέβαια, δεν σημαίνει ότι δεν μπορούμε να βοηθήσουμε τον εαυτό μας. Αντίθετα, γνωρίζοντας ότι ο εγκέφαλος έχει φυσικά «παράθυρα ευαλωτότητας», μπορούμε να οργανώσουμε καλύτερα το περιβάλλον μας.
