Οι πόλεις είναι, σχεδόν πάντα, πιο ζεστές από την ύπαιθρο. Η άσφαλτος, το τσιμέντο και τα κτίρια απορροφούν τη θερμότητα του ήλιου και την απελευθερώνουν σταδιακά, ενισχύοντας το φαινόμενο της αστικής θερμικής νησίδας (“urban heat island”). Ο καύσωνας επιδεινώνει ακόμη περισσότερο αυτή τη διαφορά, η οποία μπορεί να φτάσει έως και τους 7°C, αυξάνοντας σημαντικά τον κίνδυνο αφυδάτωσης, θερμικής εξάντλησης και σοβαρών επιπλοκών για την υγεία.
Μπροστά σε αυτή την πραγματικότητα, πολλές πόλεις στρέφονται σε μια φυσική λύση που φαίνεται απλή: τα δέντρα. Όμως πόσο αποτελεσματικά είναι πραγματικά; Και κυρίως, ποιοι ωφελούνται περισσότερο; Νέα, εκτεταμένη μελέτη, που δημοσιεύθηκε στο Nature Communications και βασίστηκε σε δεδομένα από σχεδόν 9.000 πόλεις, όπου ζουν περίπου 3,6 δισεκατομμύρια άνθρωποι, δίνει την δική της απάντηση.
Γιατί δέντρα;
Τα δέντρα σκιάζουν το έδαφος, εμποδίζοντας την υπερθέρμανση της ασφάλτου και των κτιρίων, εξηγούν οι ερευνητές. Παράλληλα, μέσω της διαπνοής, απελευθερώνουν υδρατμούς που δροσίζουν τον αέρα. Η επίδραση αυτή μπορεί να γίνει πιο αισθητή τις πολύ ζεστές ημέρες, όταν η θερμοκρασία ανεβαίνει επικίνδυνα.
Με τον παγκόσμιο πληθυσμό να ζει πλέον κατά 55% σε αστικές περιοχές – ποσοστό που αναμένεται να φτάσει το 68% έως το 2050 – η ανάγκη για δροσερότερες πόλεις είναι πιο επιτακτική από ποτέ. Η κλιματική αλλαγή εντείνει τα κύματα καύσωνα, ενώ το φαινόμενο της αστικής θερμικής νησίδας επιβαρύνει ακόμη περισσότερο την κατάσταση.
Οι ερευνητές θέλησαν να απαντήσουν σε ένα κρίσιμο ερώτημα: Πόσο πιο ζεστές θα ήταν οι πόλεις αν δεν υπήρχαν δέντρα; Για να βρουν την απάντηση, συνέκριναν λεπτομερή δεδομένα ατμοσφαιρικής θερμοκρασίας, χάρτες δενδροκάλυψης υψηλής ανάλυσης και ένα υποθετικό σενάριο όπου όλα τα δέντρα είχαν αφαιρεθεί. Σε αντίθεση με προηγούμενες μελέτες που βασίζονταν σε θερμοκρασίες επιφανειών, οι οποίες μπορεί να υπερεκτιμούν το φαινόμενο, η συγκεκριμένη έρευνα χρησιμοποίησε θερμοκρασία αέρα, δηλαδή αυτό που πραγματικά αισθανόμαστε.
Ο καύσωνας και η φυσική άμυνα των πόλεων
Σύμφωνα με τα ευρήματα, τα δέντρα φάνηκαν να μειώνουν σχεδόν στο μισό το φαινόμενο της αστικής θερμικής νησίδας. Δεδομένου ότι το φαινόμενο προσθέτει συνήθως 1–3°C, η παρουσία δέντρων μεταφράζεται σε πραγματική ψύξη 0,5–1,5°C. Επιπλέον για πάνω από 200 εκατομμύρια ανθρώπους, η μείωση της θερμοκρασίας φάνηκε να ξεπερνά τους 0,5°C, διαφορά που μπορεί να αποδειχθεί σωτήρια σε συνθήκες ακραίας ζέστης.
Η ένταση της ψύξης, ωστόσο, διέφερε από πόλη σε πόλη. Σε θερμές και ξηρές περιοχές, όπως το Φοίνιξ στις ΗΠΑ, η διαφορά ήταν πιο έντονη. Σε πιο εύκρατες πόλεις, όπως η Λισαβόνα ή το Γκέτεμποργκ, η συνολική ψύξη που προσέφεραν τα δέντρα ήταν μειωμένη, αλλά παρέμενε σημαντική.
Παρότι τα δέντρα αποτελούν μια από τις πιο αποτελεσματικές φυσικές λύσεις για τη ζέστη, η επίδρασή τους δεν είναι ίδια παντού. Και εδώ ακριβώς αναδεικνύεται ένα ακόμη κρίσιμο στοιχείο της μελέτης· όσο σημαντικά κι αν είναι, τα δέντρα από μόνα τους δεν αρκούν για να αντιμετωπίσουν τη θερμότητα που φέρνει η κλιματική αλλαγή.
Όπως εκτιμούν οι ερευνητές, τα υπάρχοντα δέντρα μπορούν να αντισταθμίσουν μόλις 10% της επιπλέον θερμότητας που προβλέπεται έως τα μέσα του αιώνα. Ακόμη και με φιλόδοξες δεντροφυτεύσεις, το ποσοστό αυτό εκτιμάται ότι θα μπορούσε να φτάσει περίπου 20%, εύρημα που σηματοδοτεί την ανάγκη για συμπληρωματικά μέτρα (περισσότεροι ανοιχτοί χώροι πράσινου, βελτίωση της κυκλοφορίας του αέρα ανάμεσα στα κτίρια, στοχευμένες φυτεύσεις σε γειτονιές που έχουν τη μεγαλύτερη ανάγκη).
Η δροσιά δεν μοιράζεται ισότιμα
Η μελέτη αποκαλύπτει και μια σημαντική ανισότητα, καθώς τα δέντρα δεν είναι κατανεμημένα ισότιμα στις πόλεις. Οι πλουσιότερες γειτονιές τείνουν να διαθέτουν περισσότερη δενδροκάλυψη και, ως αποτέλεσμα, χαμηλότερες θερμοκρασίες. Το ίδιο ισχύει και για τις πόλεις στα προάστια που συχνά είναι αισθητά πιο δροσερές. Αντίθετα, οι χαμηλότερου εισοδήματος συνοικίες έχουν συνήθως λιγότερα δέντρα και καταγράφουν υψηλότερες θερμοκρασίες, γεγονός που επιβαρύνει ακόμη περισσότερο τους κατοίκους τους, ειδικά όταν ο καύσωνας επιμένει.
Στις ΗΠΑ, για παράδειγμα, οι φτωχότερες περιοχές έχουν κατά μέσο όρο 15% λιγότερα δέντρα και είναι περίπου 1,5°C θερμότερες.
