Τα κουνούπια θεωρούνται ένα από τα πιο ενοχλητικά αλλά και τα πιο επικίνδυνα έντομα στον πλανήτη, καθώς ορισμένα είδη τους μπορούν να μεταδώσουν σοβαρές ασθένειες. Η αντιμετώπισή τους βασίζεται, ως γνωστόν, κυρίως σε μέτρα πρόληψης και στη χρήση εντομοαπωθητικών που επηρεάζουν την ικανότητά τους να εντοπίζουν τον άνθρωπο. Ωστόσο, νέα επιστημονικά δεδομένα δείχνουν ότι η συμπεριφορά τους ίσως είναι πολύ πιο σύνθετη και πιο… ευέλικτη απ’ όσο πιστεύαμε μέχρι σήμερα.
Τα κουνούπια δεν λειτουργούν μόνο με το ένστικτο…
Για πολλά χρόνια, η επιστημονική κοινότητα αντιμετώπιζε τα κουνούπια ως οργανισμούς που λειτουργούν κυρίως με βάση το ένστικτο: εντοπίζουν διοξείδιο του άνθρακα, θερμότητα και συγκεκριμένες οσμές και κινούνται προς τον άνθρωπο. Ωστόσο, έρευνες των τελευταίων ετών δείχνουν ότι διαθέτουν ένα πιο περίπλοκο νευρικό σύστημα, με ικανότητες μάθησης και μνήμης που επηρεάζουν τη συμπεριφορά τους. Πειράματα έχουν δείξει ότι μπορούν να θυμούνται εμπειρίες που σχετίζονται με την ανθρώπινη παρουσία, να αποφεύγουν «επικίνδυνους» ξενιστές και να συνδυάζουν διαφορετικά αισθητηριακά ερεθίσματα για να εντοπίζουν πιο αποτελεσματικά την τροφή τους.
Μια πρόσφατη έρευνα επικεντρώθηκε στο είδος Aedes aegypti, το οποίο είναι υπεύθυνο για τη μετάδοση ορισμένων από τις πιο σοβαρές ιογενείς ασθένειες παγκοσμίως. Οι επιστήμονες προσπάθησαν να εξετάσουν αν τα κουνούπια μπορούν να συνδέσουν συγκεκριμένες οσμές με θετικά ερεθίσματα, όπως η πρόσβαση σε τροφή. Χρησιμοποιώντας διαδικασίες εξαρτημένης μάθησης, τα έντομα εκτέθηκαν επανειλημμένα σε συγκεκριμένη μυρωδιά (στη μυρωδιά του DEET, μια χημική ουσία που χρησιμοποιείται ευρέως σε εντομοαπωθητικά για την προστασία από τσιμπήματα κουνουπιών και άλλων εντόμων) τη στιγμή που τρέφονταν. Μετά από λίγες μόνο επαναλήψεις, παρατηρήθηκε ότι μεγάλο ποσοστό των κουνουπιών άρχισε να συνδέει το ερέθισμα με την «ανταμοιβή».
Κουνούπια: Από την αποφυγή στην «προτίμηση»
Το πιο εντυπωσιακό ίσως εύρημα προέκυψε στα επόμενα στάδια του πειράματος. Όταν δόθηκε στα κουνούπια επιλογή μεταξύ διαφορετικών στόχων, εκείνα που είχαν προηγουμένως εκπαιδευτεί, δεν απέφευγαν πλέον τη συγκεκριμένη οσμή. Σε ορισμένες περιπτώσεις, μάλιστα, την προσέγγιζαν περισσότερο από άλλες επιλογές, κάτι που δείχνει ότι η αρχική αποτρεπτική αντίδραση μπορεί υπό ορισμένες συνθήκες να μεταβληθεί.
Με λίγα λόγια, σε επόμενα τεστ επιλογής, τα «εκπαιδευμένα» κουνούπια δεν απέφευγαν πλέον το DEET — αντιθέτως, το προτιμούσαν έναντι μη επεξεργασμένων επιφανειών.
Αυτό δεν σημαίνει ότι τα κουνούπια «έλκονται» γενικά από απωθητικές ουσίες, αλλά ότι η εμπειρία μπορεί να τροποποιήσει τη συμπεριφορά τους σε εργαστηριακά περιβάλλοντα.
Τι σημαίνει αυτό για την προστασία μας
Οι επιστήμονες τονίζουν ότι τα ευρήματα δεν αναιρούν την αποτελεσματικότητα των σύγχρονων μεθόδων προστασίας.
Τα εντομοαπωθητικά εξακολουθούν να αποτελούν βασικό εργαλείο πρόληψης και παραμένουν ιδιαίτερα αποτελεσματικά όταν χρησιμοποιούνται σωστά.
Ωστόσο, η μελέτη δείχνει ότι η δράση τους μπορεί να επηρεάζεται από τον τρόπο και τη συχνότητα χρήσης. Δεν εξαρτάται δηλαδή μόνο από τη χημική τους δράση. Αν η προστασία δεν είναι συνεχής και ένα κουνούπι καταφέρει να τραφεί, υπάρχει η πιθανότητα να συνδέσει την εμπειρία με προηγούμενα ερεθίσματα, αλλάζοντας σταδιακά τη συμπεριφορά του.
Το πιο σημαντικό στοιχείο της μελέτης δεν είναι μόνο η αντίδραση στο συγκεκριμένο ερέθισμα, αλλά η γενικότερη ιδέα ότι τα κουνούπια διαθέτουν μεγαλύτερη προσαρμοστικότητα σε αλλαγές στο περιβάλλον τους από ό,τι θεωρούσαν οι ειδικοί. Αυτό το στοιχείο τα καθιστά πιο «ευέλικτους» οργανισμούς, κάτι που έχει ιδιαίτερη σημασία σε μια εποχή όπου η κλιματική αλλαγή επηρεάζει τη γεωγραφική εξάπλωσή τους.
Ένα νέο πεδίο έρευνας ξεκινά
Η κατανόηση του τρόπου με τον οποίο αντιλαμβάνονται, μαθαίνουν και προσαρμόζονται τα κουνούπια μπορεί να αποδειχθεί πολύ σημαντική για την ανάπτυξη νέων χημικών ουσιών μα και νέων οδηγιών.
Γενικώς, όσο καλύτερα γνωρίζουμε τον «τρόπο σκέψης» τους, τόσο πιο αποτελεσματικά μπορούμε να τα αντιμετωπίσουμε. Η φύση άλλωστε δεν είναι στατική. Και η επιστήμη της πρόληψης πρέπει να εξελίσσεται μαζί της.
