Πόση σημασία έχει ο χρόνος που αφιερώνουμε σε οτιδήποτε κάνουμε; Οι περισσότεροι επισκέπτες μουσείων και γκαλερί περνούν λιγότερο από μισό λεπτό μπροστά σε κάθε έργο τέχνης. Ρίχνουμε μια ματιά, διαβάζουμε το όνομα του έργου και του καλλιτέχνη και προχωράμε. Η τέχνη γίνεται μια ακολουθία γρήγορων εντυπώσεων, ευχάριστων, μερικές φορές εντυπωσιακών, συνήθως φευγαλέων, ίσως μια ευκαιρία απλώς για μια φωτογραφία. Αυτή η βιασύνη μοιάζει φυσική σε έναν γρήγορο κόσμο, όπου η προσοχή ορίζεται από σκρολαρίσματα και «likes».
Τι θα γινόταν όμως αν στους θεατές ζητούνταν κάτι ριζικά διαφορετικό; Να είναι παρόντες όχι για δευτερόλεπτα, αλλά για λεπτά. Να κοιτάξουν χωρίς βιασύνη. Να επιτρέψουν στην αντίληψη, στο συναίσθημα και στην κατανόηση να ξεδιπλωθούν στον δικό τους χρόνο.
Σε μια πρόσφατη μελέτη, δημοσιευμένη στο επιστημονικό περιοδικό The Journal of Positive Psychology, εξετάστηκε αν το να επιβραδύνουμε τον τρόπο με τον οποίο κοιτάμε την τέχνη αλλάζει την εμπειρία μας. Τα συμπεράσματα έδειξαν πως την αλλάζει. Όμως ο τρόπος με τον οποίο γίνεται αυτή η αλλαγή μάς λέει κάτι βαθύτερο για τη φύση της αισθητικής εμπειρίας.
Ο χρόνος ως κρίσιμο συστατικό
Η αισθητική εμπειρία δεν είναι μια μοναδική στιγμή. Είναι μια διαδικασία. Όταν έρχονται σε επαφή με την τέχνη, οι θεατές περνούν από φάσεις: αισθητηριακή καταγραφή, συναισθηματική αντίδραση, ερμηνεία και νοηματοδότηση. Αυτές οι διεργασίες δεν είναι άκαμπτες, ούτε αυστηρά διαδοχικές, αλληλεπιδρούν και ωφελούνται από τον χρόνο.
Στη μελέτη, οι επισκέπτες παρατήρησαν μουσειακά αντικείμενα υπό δύο συνθήκες. Στη μία, περιηγούνταν ελεύθερα, χωρίς καθοδήγηση, όπως συνήθως. Στην άλλη, συμμετείχαν σε μια δομημένη άσκηση αργής παρατήρησης διάρκειας 15 λεπτών. Αυτό που διαπιστώθηκε δεν ήταν απλώς ότι στους ανθρώπους άρεσαν περισσότερο τα αντικείμενα, όταν τα κοιτούσαν για περισσότερη ώρα. Στην πραγματικότητα, το «μου αρέσει» δεν άλλαξε ιδιαίτερα. Αντίθετα, συνέβη κάτι πιο λεπτό και πιο ενδιαφέρον.
Συμπάθεια VS ομορφιά
Όταν οι θεατές παρατηρούσαν αργά, αξιολογούσαν τα αντικείμενα ως πιο όμορφα. Αυτή η διάκριση έχει σημασία. Η συμπάθεια είναι συχνά μια γρήγορη αντίδραση, που μπορεί να αντικατοπτρίζει την οικειότητα ή την άμεση προτίμηση. Η ομορφιά, αντίθετα, είναι μια πιο σύνθετη αξιολόγηση, που φαίνεται να ενισχύεται από τη συνειδητή προσοχή και την ενοποίηση μορφής, συναισθήματος και κατανόησης.
Η αργή παρατήρηση δεν έκανε τα αντικείμενα πιο εύκολα ή πιο διασκεδαστικά. Τα έκανε να βιώνονται διαφορετικά. Η ομορφιά δεν προέκυπτε από την άμεση έλξη, αλλά από την εμπλοκή που επέτρεπε να συσσωρευτούν πολλαπλά επίπεδα εμπειρίας.
Αυτό το εύρημα βοηθά να εξηγηθεί ένα παράδοξο που πολλοί βιώνουν στα μουσεία. Ορισμένα έργα μοιάζουν ισχυρά ή όμορφα, ακόμη κι αν δεν είναι «ευχάριστα» με τη συμβατική έννοια. Τα αποτελέσματά δείχνουν ότι η ομορφιά μπορεί να αναδύεται ακριβώς όταν οι θεατές έχουν τον χρόνο να πάνε πέρα από την επιφανειακή εκτίμηση.
Ο χρόνος που αφιερώνουμε στα πράγματα και η σημασία του να είμαστε παρόντες
Το να επιβραδύνει κάποιος την παρατήρηση τέχνης, μπορεί να βαθύνει την εμπλοκή του, χωρίς να τον κουράζει ή να τον αποξενώνει. Όμως τα αποτελέσματα της έρευνας έχουν σημασία και γενικότερα για τη ζωή μας. Σήμερα ζούμε σε μια κουλτούρα που ανταμείβει ολοένα και περισσότερο την ταχύτητα και την αποδοτικότητα. Γρήγορες κρίσεις, γρήγορη κατανάλωση, γρήγορες απαντήσεις.
Κι όμως, πολλές από τις εμπειρίες που εκτιμούμε περισσότερο -η κατανόηση ενός άλλου ανθρώπου, η ενασχόληση με δύσκολες ιδέες, η συνάντηση με την ομορφιά- ξεδιπλώνονται αργά. Αντιστέκονται στη βιασύνη.
Το να μάθουμε να κοιτάμε αργά είναι ένας τρόπος να καλλιεργήσουμε την υπομονή, να αντέχουμε την αβεβαιότητα και να επιτρέπουμε στο νόημα να αναδυθεί. Με λίγα λόγια, μιλάμε για την καλλιέργεια μιας στάσης ζωής που μας επιτρέπει να είμαστε πραγματικά παρόντες.
