Εκκρεμείς υποχρεώσεις, άλυτες παρεξηγήσεις ή ανοιχτές διαφορές… Αυτά τα ζητήματα προς διευθέτηση είναι που μας κρατούν άγρυπνους κάθε βράδυ και δεν μας αφήνουν να ξεκουραστούμε. Και δεν είναι απλώς θέμα ενδιαφέροντος ή συνήθειας. Είναι ένας βασικός τρόπος με τον οποίο λειτουργεί ο ανθρώπινος εγκέφαλος.

Το φαινόμενο Zeigarnik περιγράφει ακριβώς αυτή την τάση: ο εγκέφαλος θυμάται καλύτερα και πιο έντονα τις ανολοκλήρωτες ή διακοπτόμενες εργασίες. Οι εκκρεμότητες δημιουργούν μια μορφή νοητικής έντασης, η οποία διατηρεί την πληροφορία «ενεργή» μέχρι να υπάρξει κλείσιμο.

Το φαινόμενο πήρε το όνομά του από τη Ρωσίδα ψυχολόγο Μπλούμα Ζεϊγκάρνικ, η οποία το παρατήρησε τη δεκαετία του 1920. Σύμφωνα με μια κλασική αφήγηση, η Ζεϊγκάρνικ πρόσεξε ότι οι σερβιτόροι θυμούνταν με ακρίβεια τις παραγγελίες που δεν είχαν ακόμη εξυπηρετηθεί, αλλά ξεχνούσαν γρήγορα εκείνες που είχαν ήδη πληρωθεί και ολοκληρωθεί. Σε πειραματικές μελέτες που ακολούθησαν, οι συμμετέχοντες καλούνταν να εκτελέσουν διάφορες εργασίες. Κάποιες διακόπτονταν επίτηδες, ενώ άλλες ολοκληρώνονταν κανονικά. Όταν αργότερα ζητήθηκε από τους συμμετέχοντες να θυμηθούν τις εργασίες, εκείνες που είχαν μείνει στη μέση ανακαλούνταν σημαντικά πιο συχνά.

Η εξήγηση δεν βρίσκεται στη μνήμη, αλλά  στη συνεχιζόμενη νοητική ενεργοποίηση.

Τι παθαίνει ο εγκέφαλος όταν έχουμε πολλά μέτωπα ανοιχτά

Όταν μια υποχρέωση μένει εκκρεμής, η προσοχή, η μνήμη και τα κίνητρα οργανώνονται γύρω από τη διευθέτησή της. Εάν η δραστηριότητα ολοκληρωθεί, το γνωστικό σύστημα αποδεσμεύεται.

Εάν όμως διακοπεί, ο εγκέφαλος δεν λαμβάνει το σήμα ολοκλήρωσης. Το αποτέλεσμα είναι μια ήπια αλλά επίμονη ένταση, μια αίσθηση ότι «κάτι μένει ανοιχτό». Αυτή η ένταση λειτουργεί σαν υπενθύμιση και διατηρεί τη μνήμη ενεργή, ακόμα κι αν δεν το επιδιώκουμε συνειδητά.

Γι’ αυτό:

  • Θυμόμαστε καλύτερα ό,τι αφήσαμε μισό.
  • Δυσκολευόμαστε να αφήσουμε πίσω μας λόγια που δεν ειπώθηκαν.
  • Αγχωνόμαστε από τη συνεχή πίεση να προλάβουμε προθεσμίες.

Ο μεγάλος αριθμός ανοιχτών υποχρεώσεων, ειδοποιήσεων και πληροφοριών προκαλεί:

  • Διάσπαση προσοχής.
  • Νοητική κόπωση.
  • Δυσκολία στη χαλάρωση.
  • Αίσθηση ότι το μυαλό «δεν σταματά ποτέ».

To be continued…

Το Zeigarnik εξηγεί πολλά άλλα καθημερινά φαινόμενα. Για παράδειγμα, γιατί τα cliffhangers στις τηλεοπτικές σειρές είναι τόσο αποτελεσματικά. Όταν ένα επεισόδιο τελειώνει χωρίς λύση, ο εγκέφαλος μένει σε κατάσταση αναμονής. Η ιστορία δεν έχει κλείσει, άρα παραμένει νοητικά ενεργή. Το ίδιο συμβαίνει και στην εργασία. Μια ανολοκλήρωτη υποχρέωση τείνει να μας ακολουθεί στο σπίτι, να «εισβάλλει» σε στιγμές ξεκούρασης και να μειώνει την αίσθηση ψυχικής αποφόρτισης. Δεν είναι απαραίτητα θέμα άγχους· είναι η φυσική τάση του εγκεφάλου να επιδιώκει κλείσιμο.

Ο «επίλογος»

Έρευνες έχουν δείξει ότι έστω και ένα συμβολικό κλείσιμο, όπως το να καταγράψουμε μια εκκρεμότητα σε λίστα ή να ορίσουμε συγκεκριμένο επόμενο βήμα, μειώνει τη νοητική ένταση. Ο εγκέφαλος λαμβάνει το μήνυμα ότι η κατάσταση βρίσκεται υπό έλεγχο, ακόμα κι αν δεν έχει ολοκληρωθεί πλήρως.

Αυτό εξηγεί γιατί:

  • Οι λίστες υποχρεώσεων συχνά προσφέρουν ανακούφιση.
  • Το να «κλείσουμε» μια μικρή εκκρεμότητα μας δίνει μεγάλη ικανοποίηση.
  • Η αναβλητικότητα δεν είναι απλώς έλλειψη πειθαρχίας, αλλά σύγκρουση ανάμεσα στην ένταση και την αποφυγή της.
  • Οι εκκρεμότητες και το επακόλουθο στρες αποτελούν συχνά αιτίες κόπωσης και εξουθένωσης, καθώς η συνεχής ενασχόληση και η αδυναμία συγκέντρωσης επιβαρύνουν τον οργανισμό.