Το στρες είναι δυσάρεστο. Μπορεί να προκαλέσει σωματική ένταση και να επιβαρύνει το μυαλό. Οι ψυχολόγοι έχουν καταγράψει τις αρνητικές επιπτώσεις του στην ευημερία μας, ιδιαίτερα όταν είναι χρόνιο. Γι’ αυτό ίσως φαίνεται παράξενο ότι νέα έρευνα από το Πανεπιστήμιο Γέιλ που δημοσιεύτηκε στο επιστημονικό περιοδικό Creativity Research Journal, δείχνει πως το στρες δεν σημαίνει πάντα λιγότερη δημιουργικότητα.

Το «κλειδί» για τη δημιουργικότητα δεν είναι απλώς το πόσο στρεσογόνες είναι οι εμπειρίες μας, αλλά και ποιοι ψυχολογικοί και εργασιακοί πόροι συνοδεύουν τη δουλειά μας. Οι ψυχολόγοι άρχισαν να μελετούν τις επιδράσεις του στρες στη δημιουργικότητα, θέτοντας ένα βασικό ερώτημα. Αυτό ήταν αν επηρεάζει η απλή παρουσία ενός στρεσογόνου παράγοντα -αυτό που οι επιστήμονες ονομάζουν «στρεσογόνο ερέθισμα»- το πόσο δημιουργικά μπορούν να σκεφτούν οι άνθρωποι.

Η έρευνα για τη σχέση στρες και δημιουργικότητας

Οι ερευνητές δημιούργησαν καταστάσεις που προκαλούν άγχος, εκθέτοντας τους συμμετέχοντες σε σωματικούς στρεσογόνους παράγοντες (π.χ. θόρυβο) ή ψυχολογικούς (π.χ. ενημερώνοντάς τους ότι η απόδοσή τους θα αξιολογηθεί). Τα ευρήματα έδειξαν ότι η έκθεση σε ψυχολογικούς στρεσογόνους παράγοντες, και ιδιαίτερα η προσμονή αξιολόγησης, μπορεί να έχει αρνητικές συνέπειες στη δημιουργική σκέψη.

Άλλες μελέτες μετέφεραν αυτά τα συμπεράσματα στον πραγματικό κόσμο, όπως στο εργασιακό περιβάλλον. Οι ερευνητές εστίασαν στα διαφορετικά είδη στρεσογόνων παραγόντων και εντόπισαν δύο κατηγορίες:

  • Στρεσογόνοι παράγοντες πρόκλησης, με τους οποίους μπορούμε να ανταποκριθούμε καταβάλλοντας προσπάθεια και αξιοποιώντας δεξιότητες (π.χ. διαχείριση πολλών έργων ταυτόχρονα).
  • Στρεσογόνοι παράγοντες παρεμπόδισης, που δυσκολεύουν την εργασία μας (π.χ. γραφειοκρατικά εμπόδια).

Ορισμένες έρευνες έδειξαν ότι το στρες από προκλήσεις μπορεί να ενισχύσει τη δημιουργικότητα, ενώ άλλες δεν κατέληξαν στο ίδιο συμπέρασμα. Το ερώτημα ήταν «γιατί»; Οι ερευνητές διατύπωσαν την υπόθεση ότι για να κατανοήσουμε τις επιδράσεις του στρες στη δημιουργικότητα, δεν πρέπει να μελετούμε το στρες απομονωμένα. Αντίθετα, πρέπει να εξετάζουμε και τους πόρους που διαθέτουν οι άνθρωποι και που μπορούν να τους προστατεύσουν από το στρες.

Συνθήκες στρες σε εργαζόμενους σε νοσοκομείο

Πήγαν, λοιπόν, σε έναν χώρο με υψηλά επίπεδα στρες, σε ένα  νοσοκομείο. Συνέλεξαν δεδομένα από περισσότερους από 5.000 εργαζόμενους σε διαφορετικούς ρόλους, από το κλινικό προσωπικό πρώτης γραμμής έως άτομα που είχαν διοικητικές και ανώτατες θέσεις.

Πρώτα, ρώτησαν πόσο στρες βίωναν από διαφορετικές απαιτήσεις στη δουλειά τους. Κάποιες θεωρήθηκαν στρεσογόνοι παράγοντες πρόκλησης (π.χ. ο όγκος εργασίας που πρέπει να ολοκληρωθεί σε συγκεκριμένο χρόνο, το επίπεδο και το εύρος ευθυνών), ενώ άλλες θεωρήθηκαν στρεσογόνοι παράγοντες παρεμπόδισης (π.χ. η αδυναμία σαφούς κατανόησης του τι ακριβώς αναμένεται από κάποιον στη δουλειά). Αυτό τους επέτρεψε να αναλύσουν πόσο συχνά οι άνθρωποι βιώνουν διαφορετικά είδη στρες ταυτόχρονα.

Η δεύτερη ομάδα ερωτήσεων αφορούσε σε δύο είδη πόρων: στο πάθος για τη δουλειά και στη δυνατότητα ανοιχτής έκφρασης απόψεων και ιδεών. Το πάθος είναι ένας προσωπικός πόρος που φέρνουμε στη εργασία μας. Περιλαμβάνει την επιθυμία να φέρουμε εις πέρας τα καθήκοντά μας, την αίσθηση ότι αποτελούν μέρος της ταυτότητάς μας, τον στοχασμό για μελλοντικούς στόχους και τον τρόπο επίτευξής τους. Το πάθος, με άλλα λόγια, είναι το «καύσιμο» της δημιουργικότητας, καθώς κινητοποιεί τη δράση και την επιμονή ακόμη και όταν τα πράγματα δυσκολεύουν.

Αντίθετα, η δυνατότητα να εκφράζουμε απόψεις -ακόμη και κριτικές ή προειδοποιητικές- είναι ένας πόρος που εξαρτάται από το εργασιακό περιβάλλον. Όλοι γνωρίζουμε χώρους εργασίας όπου η έκφραση ιδεών ενθαρρύνεται και άλλους όπου δεν είναι ασφαλές να μιλήσει κανείς ανοιχτά.

Τέλος, η τρίτη ομάδα ερωτήσεων αφορούσε στη δημιουργικότητα. Οι επικεφαλής της έρευνας ρώτησαν τους συμμετέχοντας για τη δημιουργική αυτοπεποίθησή τους και για το τι κάνουν πραγματικά στη δουλειά τους. Αν προτείνουν νέους τρόπους επίτευξης στόχων, αν βρίσκουν δημιουργικές λύσεις σε προβλήματα και αν αναπτύσσουν σχέδια και χρονοδιαγράμματα για την υλοποίηση νέων ιδεών.

Τα αποτελέσματα έδειξαν ότι για τους περισσότερους ανθρώπους, το στρες από διαφορετικά είδη προκλήσεων και εμποδίων τείνει να εμφανίζεται μαζί. Με άλλα λόγια, όταν η δουλειά «μοιάζει υπερβολική», συνήθως υπάρχουν πολλοί λόγοι γι’ αυτό. Τα άτομα με τη μεγαλύτερη δημιουργικότητα βίωναν υψηλά επίπεδα στρες, τόσο από προκλήσεις όσο και από εμπόδια, αλλά διέθεταν και πόρους που υποστήριζαν τη δημιουργικότητα. Είχαν βαρύ φόρτο εργασίας, έντονες χρονικές πιέσεις και γραφειοκρατικά εμπόδια, όμως ταυτόχρονα νοιάζονταν βαθιά για τη δουλειά τους και μπορούσε να ακουστεί η φωνή τους.

Οι περισσότεροι άνθρωποι βίωναν μέτρια επίπεδα στρες και διέθεταν κάποιους, αλλά όχι εξαιρετικούς, πόρους. Τους άρεσε η δουλειά τους και ήταν δεσμευμένοι, αλλά ίσως όχι ιδιαίτερα παθιασμένοι. Μπορούσαν να εκφράζουν απόψεις, αλλά όχι πάντα ή προς όλους. Σημαντικό είναι ότι ακόμη και αυτοί οι μέτριοι πόροι λειτουργούσαν προστατευτικά, αποτρέποντας τις αρνητικές επιπτώσεις του στρες στη δημιουργικότητα.

Δημιουργικό άγχος

Αυτή η έρευνα έχει σημαντικές προεκτάσεις. Το να βιώνουμε στρες δεν σημαίνει απαραίτητα ότι θα είμαστε λιγότερο δημιουργικοί. Η ανάγκη είναι η «μητέρα» της εφεύρεσης και το στρες δημιουργεί ανάγκη. Υπό πίεση, συχνά αναγκαζόμαστε να βρούμε νέους και πρωτότυπους τρόπους αντίδρασης, δημιουργώντας ευκαιρίες για δημιουργικότητα.

Μπορούμε να χτίσουμε πόρους που διατηρούν ζωντανή τη δημιουργική μας ορμή, από την καλλιέργεια πάθους έως την αναζήτηση περιβαλλόντων με ψυχολογική ασφάλεια, όπου είναι εφικτό να μοιραζόμαστε απόψεις και ενδεχομένως ριψοκίνδυνες ή τολμηρές ιδέες χωρίς φόβο.