Το αν κάποιος κοιμάται και ξυπνά νωρίς ή προτιμά να μένει ξύπνιος μέχρι αργά το βράδυ και να σηκώνεται αντίστοιχα αργά, συνηθίζεται να συνοδεύεται από συγκεκριμένα χαρακτηριστικά ή τουλάχιστον έτσι πιστεύουμε… Οι πρωινοί τύποι τείνουν να θεωρούνται πιο παραγωγικοί, πιο οργανωμένοι επομένως και πιο επιτυχημένοι, ενώ τα «νυχτοπούλια» ως πιο δημιουργικά αλλά λιγότερο πειθαρχημένα άτομα. Τι λέει όμως η επιστήμη για τον λεγόμενο χρονοτύπο και κυρίως και τι σχέση έχει με την ευτυχία;
Τι είναι οι χρονοτύποι
Στην ψυχολογία, ο όρος «χρονοτύπος» (chronotype) περιγράφει τη φυσική προτίμηση του οργανισμού μας σχετικά με το πότε κοιμόμαστε και το πότε λειτουργούμε καλύτερα μέσα στην ημέρα.
Οι περισσότεροι άνθρωποι δεν ανήκουν αποκλειστικά σε μία κατηγορία. Περίπου το 60% βρίσκεται σε έναν ενδιάμεσο τύπο, που συνδυάζει στοιχεία τόσο των πρωινών όσο και των βραδινών ανθρώπων.
Ηλικία, φύλο & χρονοτύπος
Ο χρονοτύπος δεν είναι στατικός. Στην εφηβεία υπάρχει μια φυσική τάση προς τον βραδινό τύπο, ενώ μεγαλώνοντας οι περισσότεροι άνθρωποι μετατοπίζονται σταδιακά προς τον πρωινό χρονοτύπο.
Παράλληλα, κάποιες μελέτες δείχνουν ότι οι γυναίκες είναι συχνότερα πρωινοί τύποι, ενώ οι άνδρες βραδινοί — αν και οι διαφορές αυτές δεν είναι απόλυτες.
Ευτυχία: Είναι οι πρωινοί τύποι πιο χαρούμενοι;
Πολλές έρευνες έχουν δείξει μια συσχέτιση ανάμεσα στον πρωινό χρονοτύπο και τα υψηλότερα επίπεδα ευτυχίας.
Σε μελέτη σε φοιτητές ιατρικής στο πανεπιστήμιο Dokuz Eylul στην Τουρκία, οι συμμετέχοντες που δήλωσαν μια πιο έντονη προτίμηση για πρωινό ξύπνημα είχαν υψηλότερα σκορ σε ψυχομετρικά ερωτηματολόγια που αφορούσαν την ευτυχία. Αντίθετα, οι νυχτερινοί τύποι σημείωσαν χαμηλότερες τιμές ενώ οι ενδιάμεσοι βρίσκονταν κάπου στη μέση.
Αντίστοιχα ευρήματα έχουν παρατηρηθεί και σε μεγαλύτερες ηλικίες, κατά τις οποίες οι άνθρωποι προτιμούν κατά κύριο λόγο το πρωινό ξύπνημα.
Πώς εξηγείται αυτό;
Σύμφωνα με μελέτη του πανεπιστημίου της Λειψίας, οι πρωινοί τύποι φαίνεται να έχουν μεγαλύτερη ικανοποίηση από τη ζωή και μικρότερη ευαλωτότητα σε προβλήματα ψυχικής υγείας.
Άλλες έρευνες δείχνουν ότι τα «νυχτοπούλια» εμφανίζουν συχνότερα συμπτώματα κατάθλιψης, εποχική συναισθηματική διαταραχή και δυσκολίες που σχετίζονται με τη χρήση ουσιών.
Ωστόσο, οι επιστήμονες τονίζουν ότι αυτή η εικόνα δεν είναι τόσο απλή. Ένα σημαντικό μέρος της διαφοράς μπορεί να εξηγείται από το γεγονός ότι οι βραδινοί τύποι συχνά κοιμούνται λιγότερο ή έχουν πιο διαταραγμένο ύπνο.
Παράλληλα, οι πρωινοί τύποι φαίνεται να διαθέτουν καλύτερες δεξιότητες συναισθηματικής ρύθμισης και πιο θετική στάση απέναντι στον χρόνο.
Προσωπικότητα & βιολογία πίσω από τον χρονοτύπο
Ο χρονοτύπος δεν σχετίζεται μόνο με τον ύπνο, αλλά και με την προσωπικότητα.
Έρευνες από το University of Warwick δείχνουν ότι οι πρωινοί τύποι έχουν υψηλότερα επίπεδα ευσυνειδησίας — ενός χαρακτηριστικού που συνδέεται με την οργάνωση, την πειθαρχία και τη στοχοπροσήλωση.
Αντίθετα, οι βραδινοί τύποι τείνουν να εμφανίζουν υψηλότερη εξωστρέφεια και «ανοιχτότητα στην εμπειρία».
Ενδιαφέρον παρουσιάζει το γεγονός ότι προσωπικότητα και χρονοτύπος φαίνεται να επηρεάζονται εν μέρει από κοινούς γενετικούς παράγοντες, γεγονός που δείχνει πως δεν πρόκειται για καθαρά επιλογές του τρόπου ζωής.
Μπορούμε να αλλάξουμε χρονοτύπο;
Ο χρονοτύπος διαμορφώνεται όχι μόνο από τα γονίδια, αλλά και από το περιβάλλον, την εργασία και τις καθημερινές συνήθειες.
Αυτό σημαίνει ότι, τουλάχιστον σε κάποιο βαθμό, μπορεί να μεταβληθεί.
Μερικές πρακτικές που βοηθούν στη μετατόπιση προς έναν πιο πρωινό ρυθμό, περιλαμβάνουν:
- αποφυγή οθονών τις βραδινές ώρες
- σταδιακή προσπάθεια να ξαπλώνουμε πιο νωρίς
- δημιουργία ενός ευχάριστου πρωινού «τελετουργικού» που μας δίνει κίνητρο (καφές, χαλαρός περίπατος ή λίγος προσωπικός χρόνος)
Ωστόσο, η αλλαγή δεν είναι πάντα εύκολη — και δεν εγγυάται από μόνη της καλύτερη διάθεση ή ευτυχία.
Η ευτυχία δεν ξεκινά πάντα από το ξυπνητήρι
Έρευνα σε φοιτητές στην Πολωνία έδειξε ότι η εποχική μετατόπιση προς πιο πρωινά ξυπνήματα δεν συνοδεύτηκε από αντίστοιχη βελτίωση στη διάθεση ή την ικανοποίηση από τη ζωή.
Αυτό υποδηλώνει ότι το να γίνει κάποιος πιο «πρωινός τύπος» δεν αποτελεί απαραίτητα μια… γρήγορη λύση για την ευτυχία.
Μάλιστα, η σχέση φαίνεται να λειτουργεί και αντίστροφα: η ψυχολογική κατάσταση επηρεάζει τον ύπνο μα και το αντίστροφο.
Ίσως η ευτυχία να προηγείται του χρονοτύπου
Όταν η καθημερινότητα έχει νόημα, φέρνει ικανοποίηση και διέπεται από σταθερότητα, είναι πιο εύκολο να υπάρχει και σταθερός ύπνος, καλύτερη ποιότητα ξεκούρασης και ένα πιο φυσικό πρωινό ξύπνημα.
Αντίθετα, το άγχος και η έλλειψη ισορροπίας μπορούν να διαταράξουν τον ύπνο και να ενισχύσουν πιο «νυχτερινά» μοτίβα.
Με αυτή την έννοια, ο χρονοτύπος δεν είναι μόνο αιτία αλλά και αποτέλεσμα.
Το πιο σημαντικό φαίνεται πως δεν είναι το αν ξυπνάμε νωρίς ή αργά, αλλά το αν ο τρόπος ζωής μας υποστηρίζει έναν καλό ύπνο, μια ισορροπημένη καθημερινότητα και τελικά ένα αίσθηση ευεξίας.
