Κάπου την τελευταία δεκαετία, ο όρος flow (ροή) έχασε το αρχικό του νόημα. Η κατάσταση που ο ψυχολόγος Mihaly Csikszentmihalyi μελέτησε επί 30 χρόνια – εκείνη η απορρόφηση που κάνει τον χρόνο να διαστέλλεται και τον εσωτερικό θόρυβο να «σιωπά» – μετατράπηκε σε εργαλείο απόδοσης και σήμερα, αποτελεί ένα ακόμη productivty hack.
Αρχίσαμε να αναζητάμε «κόλπα» για να τη βιώσουμε, από playlists συγκέντρωσης και εφαρμογές που μπλοκάρουν ειδοποιήσεις, μέχρι timers που υπόσχονται το απόλυτο focus. Όμως, στην πραγματικότητα, αυτό που χάθηκε ήταν η ουσία. Ο Mihaly Csikszentmihalyi δεν μιλούσε για απόδοση, αλλά για εμπειρία. Για εκείνες τις στιγμές όπου η δράση και η επίγνωση γίνονται ένα, όπου η χαρά της διαδικασίας είναι μεγαλύτερη από το αποτέλεσμα, όπου η ζωή αποκτά βάθος, όχι ταχύτητα.
Όσα γνώριζε ήδη ο Maslow
Πολύ πριν ο Mihaly Csikszentmihalyi δώσει όνομα στη ροή, ο ανθρωπιστής ψυχολόγος Abraham Maslow είχε περιγράψει το ίδιο ψυχικό τοπίο. Στη δεκαετία του ’50 μιλούσε για τις λεγόμενες peak experiences (κορυφαίες εμπειρίες), σύντομες, μεταμορφωτικές στιγμές όπου ο άνθρωπος νιώθει πλήρως παρών, απορροφημένος, χωρίς φόβο ή αυτοπαρακολούθηση.
Η λίστα των χαρακτηριστικών τους μοιάζει σήμερα σαν πρόδρομος της ροής: βαθιά συγκέντρωση, διαφορετική αντίληψη του χρόνου, αίσθημα ικανοποίησης, απώλεια του εγώ, μια αίσθηση ένωσης με αυτό που κάνετε. Ο Csikszentmihalyi αργότερα περιέγραψε τη ροή ως την κατάσταση όπου «η δράση και η επίγνωση συγχωνεύονται». Διαφορετικές λέξεις, ίδια εμπειρία. Η ροή δεν ήταν ποτέ εργαλείο απόδοσης. Ήταν και παραμένει μία από τις πιο ανθρώπινες εμπειρίες.
Τι είναι πραγματικά η ροή;
Η ροή εμφανίζεται όταν είστε τόσο απορροφημένοι σε μια δραστηριότητα, ώστε ο χρόνος να διαστέλλεται και η αυτοσυνείδηση να «υποχωρεί». Δεν σκέφτεστε πώς κάνετε κάτι, απλώς το κάνετε. Για να συμβεί αυτό, χρειάζονται τρεις βασικές προϋποθέσεις:
- Ένας σαφής στόχος.
- Άμεσο feedback (ανατροφοδότηση).
- Μια πρόκληση που ταιριάζει στο επίπεδο των δεξιοτήτων σας, ώστε να μην πλήττετε αλλά ούτε να αγχώνεστε.
Ο Csikszentmihalyi ήθελε αρχικά να ονομάσει το βιβλίο του “The Autotelic Personality”. Autotelic σημαίνει αυτοτελής, αυτός που έχει τον σκοπό μέσα του. Η ροή, δηλαδή, δεν είναι μέσο για κάτι άλλο, αλλά η ίδια η ανταμοιβή.
Και η επιστήμη το επιβεβαιώνει. Έρευνες σε μουσικούς της τζαζ έδειξαν ότι κατά τη διάρκεια της ροής μειώνεται η δραστηριότητα της εγκεφαλικής περιοχής που «φιλοξενεί» τον εσωτερικό μας κριτή. Οι επιστήμονες ονομάζουν το φαινόμενο Transient Hypofrontality (Παροδική Υπομετωπιαία Δυσλειτουργία), μια προσωρινή παύση της αυστηρής αυτοπαρακολούθησης και αυτοκριτικής.
Αυτή η παύση είναι που κάνει τη ροή τόσο ευχάριστη και ταυτόχρονα τόσο αποτελεσματική.
Ποιοι τη νιώθουν πιο συχνά;
Σύμφωνα με παλαιότερη μελέτη, που δημοσιεύθηκε στο Personality and Individual Differences, οι άνθρωποι που αναφέρουν συχνότερα ροή έχουν:
- χαμηλότερα επίπεδα νευρωτισμού,
- υψηλότερη ευσυνειδησία,
- και καμία συσχέτιση με το IQ.
Η ροή δεν έχει να κάνει με το πόσο έξυπνοι είστε, αλλά με το πόσο αβίαστα μπορείτε να δώσετε προσοχή σε αυτό που έχετε μπροστά σας.
Η ροή δεν είναι βελτιστοποίηση
Τα τελευταία χρόνια, η ροή παρουσιάζεται σαν κάτι που «κατασκευάζουμε» με τεχνικές και gadgets. Μια προσπάθεια να νιώσουμε… λιγότερη προσπάθεια. Κι όμως, η ροή είναι η εμπειρία του να μην προσπαθείτε να βελτιστοποιήσετε τον εαυτό σας. Οι συνθήκες που τη γεννούν -η απορρόφηση, η ικανοποίηση, η προσωρινή παύση του «εγώ»- είναι ακριβώς αντίθετες από τις συνθήκες που δημιουργεί η εμμονή με την απόδοση.
Τα οφέλη της ροής στην απόδοση είναι υπαρκτά (περισσότερες ιδέες, μεγαλύτερο κίνητρο, ενισχυμένη δημιουργικότητα) και μπορούμε να τα αξιοποιήσουμε. Αλλά η ροή είναι μια σπάνια κατάσταση όπου το μέσο και ο σκοπός γίνονται ένα. Η απόδοση είναι παράπλευρο όφελος και όχι λόγος ύπαρξης. Αν προσπαθείτε να «χακάρετε» τη ροή για να παράγετε περισσότερο, την έχετε ήδη χάσει.
Γι’αυτό, ξεκινήστε αλλιώς. Παρατηρήστε ποιες δραστηριότητες σας κάνουν να χάνετε την αίσθηση του χρόνου και να νιώθετε περισσότερο ο εαυτός σας και αφιερώστε περισσότερο χρόνο σε αυτές. Αφήστε τα οφέλη στην απόδοση να έρθουν μόνα τους.
Η άλλη πλευρά της ροής
Υπάρχει μια πλευρά της ροής που η κουλτούρα της παραγωγικότητας δεν μπορεί να περιγράψει… Όταν ακούτε μουσική με φίλους, όταν γράφετε κάτι που αγαπάτε, όταν χάνεστε σε μια συζήτηση ή σε ένα ηλιοβασίλεμα, η ροή δεν σας κάνει πιο παραγωγικούς. Σας κάνει πιο ζωντανούς. Αυτό εννοούσε ο Maslow όταν μιλούσε για τις πιο «υγιείς, χαρούμενες και συγκλονιστικές» στιγμές της ανθρώπινης ζωής. Δεν είναι οι πιο αποτελεσματικές, αλλά οι πιο πλήρεις.
Μπορείτε να μπείτε σε ροή μαγειρεύοντας, χορεύοντας στην κουζίνα, ακούγοντας μουσική ή γελώντας με την οικογένειά σας. Δεν θα εμφανιστούν σε κανένα performance review αλλά θα είναι αυτές που θα ξεχωρίζουν όταν κοιτάτε πίσω.
