Υπάρχουμε χάρη στην καρδιά μας, αγαπάμε με την καρδιά μας, γελάμε με την καρδιά μας. Η ζωή μας εξαρτάται από τους χτύπους της. Όσο αυτοί είναι σταθεροί, όλα πηγαίνουν καλά. Η καρδιά, όμως, είναι ευάλωτη και είναι πολλά αυτά που μπορούν να την αποσυντονίσουν. Στις ανεπτυγμένες χώρες τα καρδιαγγειακά επεισόδια ευθύνονται για τους μισούς περίπου θανάτους στους ενηλίκους. Ωστόσο, πολλά από αυτά μπορούν να προληφθούν. Πόσο θα γελάσουμε; Πόσο θα πιούμε; Τι θα φάμε; Η γνώση υπάρχει. Οι επιστήμονες ξέρουν πια πολύ καλά όχι μόνο τι τη βλάπτει, αλλά και τι την ωφελεί. Έχουν στα χέρια τους αποτελεσματικά φάρμακα, σωτήριες επεμβάσεις και σπουδαίες εξετάσεις, με τις οποίες μπορούν να διαγνωστούν εύκολα και με ακρίβεια οι καρδιοπάθειες. Με όπλο τη γνώση, είμαστε σε θέση να προλάβουμε την ασθένεια ή να αμυνθούμε απέναντι σε αυτήν. 

1η ενότητα: Τι «ραγίζει» την καρδιά μας

Δεν είναι μόνο η κληρονομικότητα που μπορεί να τη βλάψει, είναι και πολλά άλλα που σχετίζονται κυρίως με τον τρόπο ζωής μας. Ένα «κοκτέιλ», δηλαδή, παραγόντων κινδύνου που πρέπει να θέσουμε υπό έλεγχο. 

Η ανατομία μιας καρδιάς 
Έχει μέγεθος γροθιάς και σχήμα αχλαδιού. Η καρδιά μπορεί να είναι μικρή, αλλά αποτελεί το πλέον ζωτικό όργανο του σώματός μας, καθώς είναι μια ισχυρή μυϊκή αντλία που κατά τη διάρκεια της ζωής μας χτυπά συνεχώς, δηλαδή συστέλλεται και διαστέλλεται με ρυθμό περίπου 60-80 φορές το λεπτό, στέλνοντας ανά λεπτό 5 λίτρα αίματος σε όλο το σώμα. Πιο συγκεκριμένα, το κυκλοφορικό σύστημα μεταφέρει «καθαρό» αίμα από την καρδιά (το αίμα μεταφέρει οξυγόνο και θρεπτικά συστατικά) προς όλα τα μέρη του σώματος με τις αρτηρίες και επιστρέφει «ακάθαρτο» αίμα στην καρδιά με τις φλέβες. Η καλή υγεία του κυκλοφορικού μας συστήματος εξαρτάται από τη διατήρηση των αιμοφόρων αγγείων σε καλή κατάσταση, χωρίς δηλαδή απόφραξη, π.χ. από εναποθέσεις λίπους ή θρόμβους αίματος. Είναι επίσης σημαντικό η πίεση του αίματος που κυκλοφορεί να μην υπερβαίνει ορισμένα όρια, καθώς η αυξημένη αρτηριακή πίεση μπορεί να βλάψει τα αιμοφόρα αγγεία. 

Η μεγάλη απειλή 
Η στεφανιαία νόσος είναι η μεγαλύτερη απειλή για την καρδιά. Προκαλείται από τη στένωση των στεφανιαίων αρτηριών από αθηρωματικές πλάκες. Μπορεί να προκαλέσει πόνο στο στήθος (στηθάγχη) μετά από προσπάθεια ή συγκίνηση, αλλά υπάρχουν και ασθενείς που δεν έχουν τέτοια πρόδρομα συμπτώματα και δυστυχώς η πρώτη ένδειξη της νόσου εκδηλώνεται όταν απότομα ραγεί η αθηρωματική πλάκα και ο θρόμβος που αυτόματα σχηματίζεται βουλώσει τελείως την αρτηρία με αποτέλεσμα το έμφραγμα. 

Τα 7 καρδιοχτύπια 
Ο καθένας από τους παρακάτω παράγοντες είναι ικανός από μόνος του να βλάψει το αγγειακό σύστημα, ωστόσο, όταν συνυπάρχουν πάνω από 2 παράγοντες κινδύνου, τότε αυξάνεται ακόμη περισσότερο ο κίνδυνος εμφράγματος. 

1) Υπέρταση 
Ο υπ’ αριθμόν ένα εχθρός της καρδιάς είναι η υπέρταση. Όταν, δηλαδή, η πίεσή μας δεν ρυθμίζεται και είναι σταθερά αυξημένη πάνω από τα φυσιολογικά όρια, τότε αυξάνεται και ο κίνδυνος σοβαρού εμφράγματος. Έρευνες σε διάφορες ανεπτυγμένες χώρες, στις ΗΠΑ, τον Καναδά, την Αυστραλία και την Ευρώπη (ανάμεσά τους και η Ελλάδα), έχουν δείξει ότι περίπου 1 στους 4 ενηλίκους εμφανίζει υπέρταση. Συνήθως, εμφανίζεται μετά την ηλικία των 30 ετών. Στη μεγάλη πλειονότητα των υπερτασικών (9 στους 10) δεν ανιχνεύεται κάποια συγκεκριμένη αιτία που να προκαλεί την υψηλή πίεση και γι’ αυτό χαρακτηρίζεται ιδιοπαθής. Ωστόσο, σήμερα οι ειδικοί γνωρίζουν ότι υπάρχουν κάποιοι «υπερτασογόνοι» παράγοντες που προδιαθέτουν τον οργανισμό στην εμφάνιση υπέρτασης, χωρίς όμως να αποτελούν το κύριο αίτιό της, όπως η κληρονομικότητα (ειδικά από την πλευρά της μητέρας), η παχυσαρκία, η μακροχρόνια πρόσληψη αυξημένης ποσότητας αλατιού, η κατάχρηση αλκοόλ, το κάπνισμα και η καθιστική ζωή. 

2) Χοληστερίνη 
Όλοι γνωρίζουμε ότι όταν αυξάνονται τα επίπεδα χοληστερίνης στο αίμα, η καρδιά μας κινδυνεύει. Έτσι, όταν αυτή… περισσεύει, διεισδύει στα τοιχώματα των αρτηριών, δημιουργώντας κολλώδεις αποθέσεις (αθηρωματικές πλάκες), που σταδιακά εμποδίζουν την ομαλή ροή του αίματος, με αποτέλεσμα να αυξάνονται οι πιθανότητες εμφάνισης καρδιαγγειακών επεισοδίων. 

3) Διαβήτης
Κάποτε όσοι είχαν λίγο «τσιμπημένο» ζάχαρο θεωρούνταν γλυκοαίματοι, σήμερα όμως, σύμφωνα με τους επιστήμονες, βρίσκονται στον προθάλαμο των καρδιαγγειακών παθήσεων. Δυστυχώς, ένα πολύ μεγάλο ποσοστό διαβητικών παθαίνει έμφραγμα. Ο διαβήτης, όταν είναι συστηματικά αρρύθμιστος, βλάπτει τα μικρά αγγεία της καρδιάς, τα οποία χάνουν την ελαστικότητά τους, με αποτέλεσμα η ροή του αίματος να εμποδίζεται και οι ιστοί να μην τρέφονται με οξυγόνο και θρεπτικά συστατικά. Το χειρότερο από όλα είναι ότι ενώ παλιά ο διαβήτης τύπου 2 θεωρούνταν νόσος της τρίτης ηλικίας, τώρα οι γιατροί μιλούν για το νέο κίνδυνο που απειλεί ακόμα και τα παιδιά. Οι στατιστικές δείχνουν ότι έχει αυξηθεί η συχνότητα του σακχαρώδους διαβήτη τύπου 2 στα παιδιά και τους εφήβους λόγω παχυσαρκίας.

4) Παχυσαρκία
Η γενιά του καναπέ, της τηλεόρασης, του υπολογιστή και του πρόχειρου φαγητού αντιμετωπίζει προβλήματα αυξημένου βάρους. Οι υπέρβαροι ή παχύσαρκοι άνθρωποι όμως απειλούνται και από σοβαρά προβλήματα υγείας. Το κυριότερο είναι η στεφανιαία νόσος. Σύμφωνα με τους ειδικούς, ο κίνδυνος θανάτου από καρδιαγγειακές νόσους τριπλασιάζεται για τα άτομα με Δείκτη Μάζας Σώματος πάνω από 29, ενώ πενταπλασιάζεται για τους παχύσαρκους με Δείκτη Μάζας Σώματος πάνω από 32. Καθοριστικό ρόλο παίζει και σε ποιο σημείο του σώματος συσσωρεύεται αυτό το λίπος. Ο κίνδυνος είναι σαφώς μεγαλύτερος όταν υπάρχει ενδοκοιλιακό λίπος (λίπος που συγκεντρώνεται στον κορμό). Επιπλέον, σύμφωνα με ορισμένες εκτιμήσεις, αύξηση του βάρους κατά 10% αντιστοιχεί σε αύξηση της χοληστερίνης κατά 12 μονάδες (mg/dl). 

5) Ιστορικό 
Αν ο πατέρας ή η μητέρα μας υπέστη έμφραγμα πριν τα 55 ή τα 65 αντίστοιχα, τότε πρέπει να είμαστε ακόμα πιο προσεκτικοί, γιατί διατρέχουμε μεγαλύτερο κίνδυνο σε σχέση με άτομα που δεν έχουν κληρονομική επιβάρυνση. 

6) Κάπνισμα 
Λίγα δευτερόλεπτα μετά την εισπνοή του καπνού, ο καπνιστής εμφανίζει αύξηση της πίεσης κατά 10-15 χιλιοστά της στήλης υδραργύρου (Hg) και άνοδο των σφίξεων έως και κατά 25 ανά λεπτό. Το κάπνισμα μειώνει την «καλή» HDL χοληστερίνη και προκαλεί σκλήρυνση των αγγείων. Οι καπνιστές παθαίνουν 4-5 φορές συχνότερα οξύ έμφραγμα του μυοκαρδίου σε σχέση με τους μη καπνιστές. Ο παθητικός καπνιστής εισπνέει περίπου το 30% του καπνού των άλλων, επομένως διατρέχει επίσης μεγάλο κίνδυνο. 

7) Στρες 
Μπορεί να μην είναι μετρήσιμο, όμως η ζημιά που κάνει είναι μεγάλη. Στρες διάρκειας 3΄ μπορεί να σκληρύνει για τουλάχιστον μισή ώρα τις αρτηρίες. Αυτό έδειξε μελέτη της Μονάδας Περιφερικών Αγγείων της Α’ Πανεπιστημιακής Καρδιολογικής Κλινικής του «Ιπποκράτειου» Νοσοκομείου. Αντίθετα, το γέλιο κάνει τις αρτηρίες πιο ελαστικές. Με άλλα λόγια, η επαναλαμβανόμενη έκθεση στο στρες προκαλεί δυσλειτουργία των αγγείων, αυξάνει την αρτηριακή πίεση, την καρδιακή συχνότητα και προδιαθέτει για την εμφάνιση επικίνδυνων αρρυθμιών. Από την άλλη, δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι και η εμφάνιση όλων αυτών των προβλημάτων αυξάνει το στρες, δημιουργώντας έτσι ένα φαύλο κύκλο. 

Επιδημιολογική παρατήρηση 
Κάθε χειμώνα, μήνα Δεκέμβρη, ημέρα Δευτέρα και ώρα νωρίς το πρωί με πολύ κρύο και υγρασία συμβαίνουν τα περισσότερα εμφράγματα. Αντίθετα, κάθε καλοκαίρι, Ιούνιο μήνα και ημέρες Τρίτη και Κυριακή καταγράφονται τα λιγότερα καρδιακά επεισόδια. Γιατί χειμώνα, λοιπόν, και γιατί Δευτέρα; Δεν υπάρχει επιστημονική εξήγηση. Ωστόσο, οι ειδικοί εικάζουν ότι αυτό συμβαίνει λόγω της αυξημένης υγρασίας και του κρύου, καθώς και του έντονου άγχους στην αρχή της εβδομάδας.

2η ενότητα: Bye bye… bypass

«Ένα γραμμάριο πρόληψης αντιστοιχεί σε 1 κιλό θεραπείας». Τάδε έφη ο δρ. Γουίλιαμ Μπρόντι, πρόεδρος του Πανεπιστημίου «Τζονς Χόπκινς», και η ζωή δείχνει ότι έχει δίκιο. Σχεδόν κάθε άτομο μέσης ή μεγαλύτερης ηλικίας φέρει και ένα φορτίο καρδιαγγειακού κινδύνου. Η πρόληψη, όμως, μπορεί να κάνει τη διαφορά. 

Το top 10 της πρόληψης

1) Αδυνατίζουμε 
Κάθε επιπλέον θερμίδα που προσλαμβάνουμε μετατρέπεται σε λίπος στο σώμα μας. Γι’ αυτό είναι σημαντικό να διατηρούμε το βάρος μας σε φυσιολογικά επίπεδα. Όσοι, όμως, είμαστε υπέρβαροι (ή ακόμη χειρότερα παχύσαρκοι), πρέπει να αδυνατίσουμε, ακολουθώντας κάποια ολιγοθερμιδική αλλά ισορροπημένη δίαιτα. Αν χάσουμε 5-10% του σωματικού μας βάρους, η χοληστερίνη μπορεί να μειωθεί έως και 18% και η «καλή» HDL χοληστερίνη να αυξηθεί έως και 27%. Χάνοντας 5-6 κιλά, η αρτηριακή πίεση μειώνεται κατά 10 mmHg. Κάθε επιπλέον κιλό αυξάνει κατά 5% τον κίνδυνο εκδήλωσης σακχαρώδους διαβήτη, ενώ η αλλαγή της διατροφής και η ήπια άσκηση μειώνουν τον κίνδυνο κατά 60%. 

2) Ρίχνουμε τη χοληστερίνη 
Κάθε φορά που μειώνουμε τη χοληστερίνη μας κατά 1 mg% μειώνουμε κατά 1% και τον κίνδυνο για ενδεχόμενο καρδιαγγειακό επεισόδιο. Από την άλλη πλευρά, η αύξηση της «καλής» HDL χοληστερίνης κατά 1 mg% ελαττώνει τον κίνδυνο για ενδεχόμενο καρδιαγγειακό επεισόδιο κατά 3%. Οι τιμές της χοληστερίνης διαμορφώνονται κυρίως από την ενδογενή της παραγωγή (ένα μεγάλο δηλαδή ποσοστό παράγει ο οργανισμός) και λιγότερο από τη διαιτητική πρόσληψη χοληστερίνης. Κυριότερος διατροφικός παράγοντας που μπορεί να επηρεάσει τα επίπεδά της στο αίμα είναι τα κορεσμένα λιπαρά, τα οποία και πρέπει να μειωθούν. Κορεσμένα λιπαρά και χοληστερίνη προσλαμβάνουμε κυρίως από ζωικά τρόφιμα. Ειδικότερα, θα πρέπει να αποφεύγουμε γαλακτοκομικά προϊόντα με πολλά λιπαρά, όπως το πλήρες γάλα ή γιαούρτι και τα παχιά τυριά (π.χ. φέτα και κίτρινα τυριά). Σκόπιμο είναι να προτιμάμε αυτά με τα χαμηλά λιπαρά, τα οποία έχουν τη μισή σχεδόν ποσότητα χοληστερίνης από τα πλήρη, αλλά και τα προϊόντα που περιέχουν φυτικές στερόλες όπως φυτική μαργαρίνη, αποβουτυρωμένο γάλα, επιδόρπια γιαουρτιού και ρόφημα γιουρτιού. Παράλληλα, θα πρέπει να μειώσουμε την κατανάλωση κόκκινου κρέατος, όπως μοσχάρι, χοιρινό, αρνί, βοδινό, αλλά και εντοσθίων. 

Για μια υγιή καρδιά σε ένα άτομο χωρίς άλλους παράγοντες κινδύνου, οι τιμές της χοληστερίνης πρέπει να είναι μέσα στα φυσιολογικά όρια, δηλαδή:

  • Επιθυμητή τιμή Ολικής χοληστερίνης : <110mg/dl
     
    Επιθυμητά* επίπεδα LDL-χοληστερίνης:
     
    -Για άτομα με μέτριο κίνδυνο < 115mg/dl
    -Για άτομα με αυξημένο κίνδυνο < 100mg/dl
    -Για άτομα με πολύ αυξημένο κίνδυνο  < 70mg/dl
     
    Σημείωση: Συμβουλευτείτε το γιατρό σας για να καθορίσει τα επιθυμητά για εσάς όρια χοληστερίνης, τα οποία είναι διαφορετικά ανά περίπτωση, διότι εξαρτώνται από τηνηλικία και την ύπαρξη ή μη διαφόρων παραγόντων κινδύνου για καρδιαγγειακά νοσήματα (όπως ο σακχαρώδης διαβήτης, το κάπνισμα κ.ά.).
    *ESC/EAS Guidelines for the management of dyslipidaemias. European Heart Journal (2011).

ΣΗΜ.: mg/dl (χιλιοστόγραμμα ανά δέκατο του λίτρου αίματος) 

3) Kοιμόμαστε 1 ώρα παραπάνω 
Μία ώρα ύπνου παραπάνω την ημέρα ισοδυναμεί με πτώση 17 χιλιοστών της στήλης υδραργύρου στη συστολική πίεση. Έρευνες δείχνουν ότι η αρτηριοσκλήρυνση εμφανίζεται συχνότερα σε ανθρώπους που κοιμούνται συστηματικά λιγότερο από 5 ώρες την ημέρα. Μην ξεχνάμε επίσης και τη σημασία του μεσημεριανού ύπνου. Όποτε, λοιπόν, έχουμε την ευκαιρία, καλό είναι να ξεκλέβουμε μια ωρίτσα για να κοιμηθούμε το μεσημέρι, γιατί αυτή η ξεκούραση στη μέση της ημέρας διώχνει το άγχος και δίνει τη δυνατότητα στην καρδιά να επανακτήσει τις δυνάμεις της. Φυσικά, ρόλο σε όλα αυτά παίζει και η ποιότητα του ύπνου. Ο κακός ύπνος που συνοδεύεται από άπνοιες λόγω ροχαλητού προκαλεί αύξηση της αρτηριακής πίεσης και εμφάνιση αρρυθμιών, που μπορεί να αποβούν επικίνδυνες. 

4) Ρυθμίζουμε την πίεσή μας 
Όταν η πίεσή μας είναι ρυθμισμένη, η καρδιά μας κινδυνεύει λιγότερο. Η υιοθέτηση μιας υγιεινής διατροφής, ο περιορισμός του αλατιού, η απώλεια βάρους (όταν χρειάζεται), η διακοπή του καπνίσματος, ο περιορισμός του αλκοόλ και η τακτική άσκηση συμβάλλουν στην καλή πίεση. Γενικότερα, κάθε υγιής ενήλικος θα πρέπει να μετρά την πίεσή του τουλάχιστον μία φορά το χρόνο. Η πίεση μετριέται με χιλιοστά στήλης υδραργύρου (mmHg), που είναι η διεθνής μονάδα μέτρησης. Σύμφωνα με την Ευρωπαϊκή Εταιρεία Υπέρτασης: 

Συστολική πίεση
(μεγάλη) (mmHg)
Διαστολική πίεση
(μικρή) (mmHg)
Βέλτιστη πίεση <120 <80
Φυσιολογική πίεση 120-129 80-84
Υψηλή φυσιολογική πίεση 130-139 85-89
Υπέρταση >140 >90

5) Κόβουμε το κάπνισμα 
Η διακοπή του καπνίσματος έχει άμεσα και ευεργετικά αποτελέσματα:

  • Βελτιώνεται αμέσως η λειτουργικότητα των αγγείων.
  • Η αρτηριακή πίεση και ο καρδιακός ρυθμός επανέρχονται στο φυσιολογικό.
  • Ελαττώνεται η «κακή» LDL χοληστερίνη και αυξάνεται η «καλή» HDL.
  • Οι χρόνιοι καπνιστές κερδίζουν με τη διακοπή του καπνίσματος 3 χρόνια ζωής.
  • Ακόμα και σε ηλικίες μεγαλύτερες των 65 ετών, η διακοπή του καπνίσματος μπορεί να ελαττώσει κατά 50% τον κίνδυνο να πεθάνει κάποιος από νόσο που σχετίζεται με αυτό.
  • Ο καρδιαγγειακός κίνδυνος σε έναν υπερτασικό που θα σταματήσει το κάπνισμα μειώνεται στο 40%.


6) Γυμναζόμαστε 
Η σωματική άσκηση μειώνει τον κίνδυνο για καρδιοπάθεια, καθώς βοηθά στην απώλεια βάρους, στη μείωση της αρτηριακής πίεσης και στην αύξηση της «καλής» HDL χοληστερίνης. Και το είδος της άσκησης που βοηθά περισσότερο σε όλα αυτά είναι η αεροβική άσκηση, δηλαδή το βάδισμα, το ελαφρύ τρέξιμο, το ποδήλατο, το κολύμπι. Η άσκηση, για να έχει αποτέλεσμα, πρέπει να γίνεται τουλάχιστον 3-4 φορές την εβδομάδα. 
Περπάτημα: Να μην είναι ούτε πολύ γρήγορο, ούτε πολύ αργό, αλλά να έχει τέμπο (ρυθμό), έτσι ώστε να είναι αεροβικό. Επίσης, δεν πρέπει να κάνουμε στάσεις στο περίπτερο ή τις βιτρίνες και να διακόπτουμε το ρυθμό (διάρκεια: 30-40΄). 
Ποδήλατο: Δεν χρειάζεται να τρέχουμε. Πρέπει να έχουμε μια σταθερή ροή κίνησης και να μην κάνουμε στάσεις (διάρκεια: 15-20΄). 
Κολύμπι: Να κουνάμε με σταθερό ρυθμό χέρια και πόδια (διάρκεια: 10-15΄). 

7) Μειώνουμε τους παλμούς μας 

Αν έχουμε λιγότερους από 70 παλμούς το λεπτό, η καρδιά μας θα μείνει γερή μέχρι τα βαθιά γεράματα. Αντίθετα, πάνω από τους 80 σφυγμούς, ο καρδιακός μυς κουράζεται και με τα χρόνια γίνεται πιο ευάλωτος. Αν πετύχουμε με την άσκηση να μειώσουμε κατά 10 παλμούς το λεπτό την καρδιακή συχνότητα, μειώνουμε ταυτόχρονα και τις ανάγκες της καρδιάς σε ενέργεια. Αυτό μπορούμε να το καταφέρουμε ακόμα και με ήπια άσκηση. 

8) Ακούμε 
μουσική 
Η μουσική μάς διασκεδάζει, μας χαλαρώνει και ανοίγει τα αγγεία μας. Μισή ώρα μουσικής ακρόασης την ημέρα μεγαλώνει τη διάμετρο των αρτηριών μας, με αποτέλεσμα να διευκολύνεται η ροή του αίματος και να αποτρέπεται η δημιουργία θρόμβων. Ερευνητές μάλιστα του Πανεπιστημίου του Μέριλαντ των ΗΠΑ παρατήρησαν ότι η διάμετρος των αρτηριών γυναικών και ανδρών που άκουγαν επί 30΄ κάθε μέρα την αγαπημένη τους μουσική μεγάλωσε 26% κατά μέσο όρο. 

9) Προτιμάμε τις κωμωδίες 

Το γέλιο γυμνάζει την καρδιά, χαλαρώνει την ψυχή και κάνει τις αρτηρίες πιο ελαστικές. Μια κωμική ταινία ή ένα πετυχημένο αστείο που μας κάνει να ξεσπάμε σε δυνατά γέλια είναι ωφέλιμα για το καρδιαγγειακό μας σύστημα. Όταν γελάμε, το σώμα ανταποκρίνεται, οι μύες συσπώνται, αυξάνονται οι παλμοί της καρδιάς και εκκρίνονται ενδορφίνες, που σχετίζονται με την ευχαρίστηση. 

10) Παντρευόμαστε ή συζούμε 

Φανατικοί εργένηδες; Μάλλον είναι σκόπιμο να το ξανασκεφτούμε, αφού ένας ευτυχισμένος γάμος μπορεί να επιμηκύνει τη ζωή μας. Μεγάλες έρευνες δείχνουν ότι όσοι απολαμβάνουν την αγκαλιά ενός καλού συντρόφου έχουν χαμηλότερη αρτηριακή πίεση, λιγότερη χοληστερίνη και μικρότερο Δείκτη Μάζας Σώματος. Οι εξηγήσεις είναι πολλές. Οι πιθανότερες είναι ότι ο γάμος αποκλείει την κοινωνική απομόνωση και το άγχος της μοναξιάς, που θεωρείται παράγοντας κινδύνου για την καρδιά, αλλά και το γεγονός ότι όσοι ζουν με κάποιο σύντροφο -ειδικά οι άνδρες- τρέφονται πιο υγιεινά και κάνουν πιο συχνά τσεκάπ. Προσοχή, όμως. Ένας δυστυχισμένος γάμος ή μια προβληματική σχέση μπορεί να «ραγίσει» τελικά την καρδιά μας, καθώς αυξάνει το συνεχόμενο στρες. 

Μην παραλείπετε το τσεκάπ 
Κάθε χρόνο πρέπει να κάνετε τσεκάπ, το οποίο περιλαμβάνει βιοχημικές εξετάσεις για τον έλεγχο της χοληστερίνης και των λιπιδίων, έλεγχο της πίεσης στα διαστήματα που ορίζει ο θεράπων γιατρός και τεστ κοπώσεως.