Η τελειομανία δεν πρέπει να συγχέεται με την προσπάθεια για αριστεία. Για πολλούς ανθρώπους, το να δουλεύουν σκληρά και να δίνουν τον καλύτερό τους εαυτό είναι από μόνο του επίτευγμα, ακόμη κι αν το αποτέλεσμα δεν είναι άψογο. Για όσους όμως παλεύουν με την τελειομανία, το «έκανα ό,τι μπορούσα» δεν αρκεί.
Αν και συνήθως θεωρούμε την τελειομανία ως την τάση να θέτουμε υψηλά στάνταρ για τον εαυτό μας, οι ψυχολόγοι Paul Hewitt και Gordon Flett, ήδη από το 1991, περιέγραψαν τρεις διαφορετικές μορφές της:
- Αυτοκατευθυνόμενη τελειομανία (Self‑oriented perfectionism): Όταν εσείς οι ίδιοι θέτετε μη ρεαλιστικά υψηλά στάνταρ για τον εαυτό σας και γίνεστε υπερβολικά αυστηροί όταν δεν τα πετυχαίνετε.
- Ετεροκατευθυνόμενη τελειομανία (Other‑oriented perfectionism): Όταν περιμένετε από τους άλλους να λειτουργούν με την ίδια τελειότητα που απαιτείτε από τον εαυτό σας και τους κρίνετε αυστηρά όταν δεν ανταποκρίνονται.
- Κοινωνικά επιβαλλόμενη τελειομανία (Socially‑prescribed perfectionism): Όταν πιστεύετε ότι οι άλλοι έχουν εξωπραγματικές απαιτήσεις από εσάς, ότι σας αξιολογούν με υπερβολικά υψηλά κριτήρια και ότι θα σας κρίνουν αρνητικά αν δεν τα φτάσετε.
Σε άνοδο η τελειομανία – ιδιαίτερα στους νεότερους
Η τελειομανία φαίνεται να αυξάνεται, ειδικά στις νεότερες ηλικίες. Μια μελέτη που διήρκησε από το 1989 έως το 2016 έδειξε ότι τα επίπεδα τελειομανίας στους φοιτητές αυξήθηκαν σε στατιστικά σημαντικό βαθμό, ενώ η τελειομανία που οφείλεται σε κοινωνικές πιέσεις αυξήθηκε με διπλάσιο ρυθμό.
Μια άλλη μελέτη του 2022, σε άτομα ηλικίας 16 έως 25 ετών, αναφέρει ότι το 85,4% των συμμετεχόντων εκδήλωσε τάσεις τελειομανίας, κυρίως σε σχέση με την ακαδημαϊκή επίδοση — και ότι αυτές οι τάσεις προκαλούσαν άγχος που επηρέαζε τόσο τη σωματική όσο και την ψυχική τους υγεία.
Πώς θα την αναγνωρίσετε
Η τελειομανία εκδηλώνεται μέσα από μια σειρά συμπεριφορών και χαρακτηριστικών προσωπικότητας που συχνά είναι πιο ακραία από εκείνα ενός τυπικού ανθρώπου με υψηλές επιδόσεις. Μερικοί από τους τρόπους με τους οποίους εμφανίζεται στην καθημερινότητα:
- Μη ρεαλιστικά στάνταρ: Το να προσπαθείς για το καλύτερο είναι θετικό, αλλά η τελειομανία επιμένει ότι κάθε τι που κάνεις πρέπει να είναι τέλειο — και οτιδήποτε λιγότερο θεωρείται αποτυχία.
- Υπερβολική αυτοκριτική: Για όσους έχουν τάσεις τελειομανίας, το «αρκετά καλό» δεν υπάρχει.
- Εμμονή με το αποτέλεσμα: Όταν η προσοχή στρέφεται αποκλειστικά στο τέλειο αποτέλεσμα, κάθε ευκαιρία μάθησης χάνεται. Ταυτόχρονα μπορεί να δυσκολεύεστε να νιώσετε υπερηφάνεια για όσα έχετε καταφέρει.
- Φόβος της αποτυχίας: Η αποτυχία είναι μέρος της ζωής και ένας τρόπος να μαθαίνουμε. Για πολλούς όμως, είναι τρομακτική. Η τελειομανία υπαγορεύει ότι αν δεν είσαι τέλειος, έχεις «αποτύχει».
- Αναβλητικότητα: Παραδόξως, οι άνθρωποι με τελειομανία συχνά αναβάλλουν πράγματα. Αν δεν μπορούν να κάνουν κάτι τέλεια από την πρώτη φορά, μπορεί να το καθυστερούν συνεχώς από φόβο μήπως αποτύχουν.
Πώς θα την ξεπεράσετε
Μερικά βήματα που μπορείτε να κάνετε για να την αντιμετωπίσετε, περιλαμβάνουν:
- Επαναπροσδιορίστε τις προσδοκίες σας: Ξεκινήστε να επαναπροσδιορίζετε τι σημαίνει για εσάς «καλή επίδοση», γιατί η τελειότητα είναι ανέφικτη.
- Ζητήστε από τους άλλους να σας βοηθήσουν να επαναφέρετε τις προσδοκίες σας: Πολλοί προσπαθούν να είναι τέλειοι επειδή δεν θέλουν να απογοητεύσουν τους γύρω τους ή να χάσουν την αγάπη και τον σεβασμό τους. Επικοινωνήστε με φίλους και οικογένεια και ζητήστε τους να σας βοηθήσουν να επαναφέρετε σε φυσιολογικά επίπεδα αυτές τις προσδοκίες και να σας θυμίσουν ότι, ακόμη κι αν δεν είστε τέλειοι, εξακολουθείτε να είστε αγαπητοί και σημαντικοί.
- Βρείτε τι πραγματικά έχει σημασία: Μερικές φορές μπορεί να φαίνεται ότι κάθε επίδοση μπορεί να είναι καθοριστική για το μέλλον. Με τον καιρό όμως θα συνειδητοποιήσετε ότι η τελειότητα δεν είναι αυτό που θα σας πάει μπροστά. Αυτό που μετράει είναι να κάνετε το καλύτερο που μπορείτε.
- Δείξτε αυτοσυμπόνια: Η ενσυνειδητότητα και η αυτοσυμπόνια μπορούν να μειώσουν τα συναισθήματα αποτυχίας. Αντισταθμίστε την έντονη αυτοκριτική που συνοδεύει την τελειομανία, ενθαρρύνοντας και υποστηρίζοντας τον εαυτό σας.
