Η εποχή που η τεχνητή νοημοσύνη (AI) ήταν απλώς ένα εργαλείο παραγωγικότητας – για να απαντήσουμε σε ένα email ή για να οργανώσουμε το πρόγραμμά μας – έχει περάσει προ πολλού. Την ίδια στιγμή, η ψυχική υγεία φαίνεται να αποτελεί συλλογική προτεραιότητα, με ολοένα και περισσότερους ανθρώπους να αναζητούν τρόπους να διαχειριστούν το άγχος, την πίεση και τη συναισθηματική κόπωση της σύγχρονης ζωής. Δεν είναι τυχαίο ότι στις ΗΠΑ παρατηρείται μια ολοένα αυξανόμενη στροφή προς τα chatbots ως μέσο υποστηρικτικής συζήτησης, μια εξέλιξη που αντανακλά κυρίως τη δυσκολία πολλών ανθρώπων να βρουν ή να έχουν πρόσβαση σε επαγγελματίες ψυχικής υγείας.
Η ψυχική υγεία στην εποχή των chatbots
Σύμφωνα με το Harvard Business Review, η θεραπευτική χρήση της τεχνητής νοημοσύνης και η συντροφικότητα αναδείχθηκε ως η σημαντικότερη εφαρμογή της AI για το 2025. Την ίδια στιγμή, έρευνα σε ενήλικες με διαγνωσμένη ψυχική διαταραχή στις ΗΠΑ αποκαλύπτει ότι σχεδόν οι μισοί αξιοποίησαν ένα τέτοιο εργαλείο για ψυχολογική υποστήριξη, ενώ περίπου τα δύο τρίτα δήλωσαν ότι οι συνομιλίες με το chatbot βελτίωσαν την ψυχική τους κατάσταση. Παράλληλα μελέτη που δημοσιεύθηκε στο JAMA Network Open, κατέγραψε ότι το 13% των νέων ηλικίας 12 έως 21 ετών —περισσότεροι από 5 εκατομμύρια έφηβοι και νεαροί ενήλικες στις ΗΠΑ— χρησιμοποιούν την τεχνητή νοημοσύνη για να λαμβάνουν συμβουλές ψυχικής υγείας. Από αυτούς, σχεδόν το 70% καταφεύγει σε τέτοια εργαλεία τουλάχιστον μία φορά τον μήνα, ενώ πάνω από το 90% θεωρεί χρήσιμες τις απαντήσεις που λαμβάνει.
Τα πράγματα όμως, δεν είναι τόσο απλά. Παρά την φαινομενική ευκολία και αμεσότητα, οι ειδικοί προειδοποιούν ότι οι δικλίδες ασφαλείας παραμένουν ελάχιστες και τα στοιχεία για την αποτελεσματικότητά τους περιορισμένα, αφήνοντας τους χρήστες εκτεθειμένους σε πιθανούς κινδύνους που συχνά δεν αντιλαμβάνονται. Κι ενώ τα chatbots δίνουν την εντύπωση ότι δεν κρίνουν, στην πράξη τείνουν να συμφωνούν υπερβολικά με τον χρήστη αντί να προσφέρουν ουσιαστική καθοδήγηση, δίνοντας προτεραιότητα στη διατήρηση της αλληλεπίδρασης.
Η γκρίζα ρυθμιστική ζώνη της AI
Σε αντίθεση με τους επαγγελματίες ψυχικής υγείας, τα chatbots δεν διαθέτουν άδεια ασκήσεως επαγγέλματος ούτε υπάγονται σε αυστηρό πλαίσιο προστασίας προσωπικών δεδομένων. Και, σε επίπεδο εποπτείας, τα περισσότερα δεν έχουν περάσει από διαδικασία έγκρισης ή αξιολόγησης από τους αρμόδιους οργανισμούς. Οι ψυχοθεραπευτές υποχρεούνται επιπλέον σε συνεχή εκπαίδευση, ενώ αυτά τα εργαλεία δεν υπόκεινται σε κανέναν αντίστοιχο μηχανισμό. Όπως επισημάνθηκε μάλιστα, και σε συνεδρίαση της συμβουλευτικής επιτροπής του Οργανισμού Τροφίμων και Φαρμάκων των ΗΠΑ (FDA), ένα φάρμακο παραμένει το ίδιο πέντε χρόνια μετά την έγκρισή του. Ένα chatbot, όμως, μπορεί να αλλάξει πολλές φορές μέσα σε μία εβδομάδα. Οι αλγόριθμοι ανανεώνονται συνεχώς, συχνά χωρίς διαφάνεια, χωρίς αξιολόγηση και χωρίς εγγυήσεις ότι οι αλλαγές αυτές δεν θα επηρεάσουν αρνητικά την ασφάλεια ή την ποιότητα της υποστήριξης που προσφέρουν.
Η υιοθέτηση εργαλείων ψυχικής υγείας που βασίζονται σε μεγάλα γλωσσικά μοντέλα εξελίσσεται με ρυθμούς που ξεπερνούν τις τρέχουσες δυνατότητες αξιολόγησης. Το αποτέλεσμα, όπως σημειώνουν ερευνητές σε ανασκόπηση που δημοσιεύθηκε στο Journal of Psychiatric Practice, είναι ένα περιβάλλον στο οποίο εκατομμύρια χρήστες αλληλεπιδρούν με συστήματα τεχνητής νοημοσύνης που έχουν υποβληθεί σε ελάχιστο συστηματικό έλεγχο.
Τα επόμενα βήματα για την ψυχική υγεία
Καθώς εκατομμύρια άνθρωποι ήδη χρησιμοποιούν μεγάλα γλωσσικά μοντέλα, η αναμονή για ολοκληρωμένα πλαίσια αξιολόγησης δεν αποτελεί ρεαλιστική επιλογή. Μερικά πρακτικά βήματα που θα μπορούσαν να εφαρμόσουν οι επαγγελματίες ψυχικής υγείας άμεσα για την εκτίμηση της ασφάλειας και της αποτελεσματικότητας τέτοιων εργαλείων περιλαμβάνουν ερωτήματα σχετικά με τη χρήση των δεδομένων των χρηστών, καθώς και τη δοκιμή των συστημάτων με απαιτητικά, ρεαλιστικά σενάρια που μπορούν να αποκαλύψουν τυχόν αδυναμίες.
Επειδή η χρήση των chatbots για καθοδήγηση σε θέματα ψυχικής υγείας έχει γίνει τόσο διαδεδομένη, οι ψυχοθεραπευτές καλό θα ήταν να ρωτούν συστηματικά τους θεραπευόμενούς τους αν τα χρησιμοποιούν. Έτσι θα έχουν σαφή εικόνα του εργαλείου που μπορεί να χρησιμοποιούν και για ποιο λόγο, κάτι που μπορεί να διαφέρει σημαντικά ανά περίπτωση.
