Πες πως είσαι σε διακοπές. Κάθεσαι σε μια άνετη ξαπλώστρα, κοιτάς το απέραντο γαλάζιο, ο άνεμος φυσά απαλά, ο ήλιος ζεσταίνει το δέρμα σου και για αυτά τα λεπτά, ο κόσμος φαίνεται πανέμορφος. Οι αμέτρητες ανησυχίες που συνήθως θολώνουν το μυαλό σου έχουν εξαφανιστεί. Ωστόσο, όταν βγαίνεις το βράδυ, σου λένε στο εστιατόριο πως πρέπει να περιμένεις τουλάχιστον μισή ώρα για να βρεις τραπέζι. Ξαφνικά, η προηγούμενη ηρεμία αρχίζει να διαταράσσεται μέχρι να χαθεί εντελώς όταν συνειδητοποιείς ότι κάθισες πολύ στον ήλιο και τώρα το σώμα σου πονάει ολόκληρο. Έτσι, σταδιακά επιστρέφουν και οι σκέψεις για την επιστροφή στο σπίτι, στη δουλειά, στις αγωνίες, στις πληρωμές. Οι σύντομες στιγμές γαλήνης έχουν φύγει και φτου και απ’ την αρχή… Μα τι συμβαίνει λοιπόν; Γιατί η ευτυχία είναι τόσο… εύθραυστη;
Ο λόγος που αγωνιζόμαστε να διατηρήσουμε αυτή την ηρεμία είναι ότι έχουμε παγιδευτεί σε έναν κοινό μύθο: την παγίδα του «αν-τότε»:
- Αν πάρω την προαγωγή, τότε θα είμαι ευτυχισμένος.
- Αν βρω το ταίρι μου, τότε θα είμαι ευτυχισμένος.
- Αν το σώμα μου ξεπεράσει αυτή την αρρώστια, τότε θα είμαι ευτυχισμένος.
Πιστεύουμε ότι η ευτυχία είναι ένας προορισμός που επιτυγχάνεται με βάση κάποιες πράξεις. Αντιμετωπίζουμε τη ζωή σαν ένα μηχάνημα αυτόματου πωλητή: αν βάλουμε τα σωστά “νομίσματα” (χρήμα, στάτους, υγεία), η ευτυχία θα «πέσει» στα χέρια μας.
Δυστυχώς, αυτό δεν βγάζει πουθενά διότι μόλις πετύχουμε έναν στόχο, ένας νέος θα εμφανιστεί. Μόλις λύσουμε ένα πρόβλημα, ένα άλλο θα προκύψει.
Είναι μάταιο λοιπόν να ελπίζουμε; Ή μήπως απλώς κοιτάμε προς τη λάθος κατεύθυνση;
Στροφή προς τα μέσα για να βρούμε την ευτυχία
Η αληθινή ευτυχία δεν βρίσκεται εκεί έξω. Είναι εγγενής ποιότητα της ίδιας μας της ψυχής. Τι μπορούμε να κάνουμε για να ξεφύγουμε από την παγίδα του “αν-τότε”; Να το… φιλοσοφήσουμε!
Ο φιλόσοφος Πλωτίνος μας δίδαξε ότι ο υλικός κόσμος—διακοπές, κρατήσεις για δείπνο, προαγωγές κ.λπ.—είναι απλώς μια “σκιά” μιας ανώτερης, πνευματικής πραγματικότητας, την οποία αποκαλούσε “Το Ένα.” Αν θέλουμε λοιπόν να βρούμε την αλήθεια, την ομορφιά και την ικανοποίηση, πρέπει να στραφούμε προς τα μέσα, μακριά από τους εξωτερικούς περισπασμούς. Για τον Πλωτίνο, η πηγή κάθε χαράς είναι αυτή η εσωτερική σύνδεση με “Το Ένα.”. Η ευτυχία δεν μπορεί να βρεθεί στις σκιές του εξωτερικού κόσμου και βέβαια όχι μέσω της επίτευξης, αλλά μέσω της ηρεμίας.
Οι Στωικοί φιλόσοφοι, όπως ο Μάρκος Αυρήλιος και ο Επίκτητος, ακολούθησαν μια πιο πρακτική προσέγγιση. Δίδαξαν την έννοια του “Εσωτερικού Κάστρου”—ένα φρούριο του νου.
Η κεντρική τους αντίληψη ήταν απλή: Δεν μπορούμε να ελέγξουμε τα εξωτερικά γεγονότα. Δεν μπορούμε να ελέγξουμε τον χρόνο αναμονής στο εστιατόριο, την κίνηση στους δρόμους ή τις απόψεις των άλλων… Αλλά έχουμε απόλυτο έλεγχο πάνω στην αντίδρασή μας σε αυτά.
Για έναν Στωικό φιλόσοφο, η ευτυχία προέρχεται από την καλλιέργεια αυτού του εσωτερικού κάστρου, ώστε να είναι ανθεκτικό σε εξωτερικές ατυχίες ή επιτυχίες. Η αληθινή ευημερία βρίσκεται στην αρετή και σε έναν νου που είναι σε αρμονία με τη φύση, όχι με τα υλικά αγαθά. Με πιο απλά λόγια, αν η ευτυχία μας εξαρτάται από το αν ο καιρός είναι καλός, τότε είμαστε δέσμιοι του καιρού. Αν η ευτυχία μας εξαρτάται από την εσωτερική μας κατάσταση, τότε είμαστε ελεύθεροι.
Τέλος, ας δούμε λίγο τις Ανατολικές παραδόσεις. Ο Βούδας δίδαξε ότι η ταλαιπωρία προέρχεται από την προσκόλληση στις επιθυμίες και τα αποτελέσματα. Υποφέρουμε επειδή επιθυμούμε η πραγματικότητα να είναι διαφορετική από ό,τι είναι.
Όταν απελευθερωθούμε από αυτή την επιθυμία, βρίσκουμε μια εσωτερική γαλήνη που αποκαλείται νιρβάνα, μια κατάσταση που είναι ανεξάρτητη από τις εξωτερικές συνθήκες. Ομοίως, ο Λάο Τσε, ένας από τους μεγαλύτερους φιλόσοφους της Κίνας, μας δίδαξε να ρέουμε με τη φύση αντί να παλεύουμε ενάντιά της.
Ας επιστρέψουμε λοιπόν στις διακοπές που αναφέρθηκαν στην αρχή. Ένιωθες ότι «όλα ήταν καλά» στην παραλία. Αλλά γιατί; Ήταν η άμμος; Ήταν ο ωκεανός; Μήπως απλά για λίγο, δεν υπήρχαν σκέψεις; Δεν ανησυχούσες για το παρελθόν; Δεν αναλωνόσουν στο μέλλον; Μήπως απολάμβανες τη στιγμή και ήσουν παρών στο παρόν…;
Η γαλήνη μάλλον δεν προήλθε από το μέρος· προήλθε από την ηρεμία του νου.
Για τον Πλωτίνο, αυτός είναι ο δρόμος προς την ευτυχία. Τίποτα εξωτερικό, μόνο εσωτερική ηρεμία. Δεν χρειάζεσαι αεροπορικό εισιτήριο για να βρεις αυτό το μέρος. Δεν χρειάζεσαι προαγωγή ή την τέλεια σχέση για να εισέλθεις στο Εσωτερικό Κάστρο. Χρειάζεται απλώς να σταματήσεις να κυνηγάς τα «αν» και τα «τότε» και να αρχίσεις να καλλιεργείς την ηρεμία που ήδη υπάρχει μέσα σου.
