Η χειριστική συμπεριφορά στις κοινωνικές σχέσεις αποτελεί ένα σύνθετο φαινόμενο που συχνά εκδηλώνεται μέσα από έμμεσες μορφές επιθετικότητας, όπως το κουτσομπολιό ή ο κοινωνικός αποκλεισμός.
Τι έδειξε νέα μελέτη
Μια πρόσφατη μελέτη που δημοσιεύτηκε στο επιστημονικό περιοδικό Personality and Individual Differences εξετάζει τους ψυχολογικούς παράγοντες πίσω από αυτές τις συμπεριφορές και καταλήγει σε ένα ενδιαφέρον συμπέρασμα. Ποιο είναι αυτό; Τα άτομα με χειριστικές τάσεις χρησιμοποιούν τόσο την καλοσύνη όσο και τα δυσάρεστα που συμβαίνουν στους άλλους ως ξεχωριστά «εργαλεία» για να ελέγχουν το κοινωνικό τους περιβάλλον.
Σκόπιμος κοινωνικός αποκλεισμός
Η έρευνα επικεντρώνεται σε αυτό που οι ψυχολόγοι αποκαλούν «σχεσιακή επιθετικότητα», δηλαδή την πρόθεση να βλάψει κανείς τις σχέσεις ή την κοινωνική θέση κάποιου άλλου, χωρίς να καταφεύγει σε σωματική βία. Παραδείγματα τέτοιων συμπεριφορών περιλαμβάνουν τη διάδοση φημών, την αγνόηση κάποιου ως μορφή τιμωρίας ή τον σκόπιμο αποκλεισμό ενός ατόμου από μια ομάδα. Αυτές οι πρακτικές είναι ιδιαίτερα διαδεδομένες σε ενήλικες, κυρίως σε χώρους εργασίας ή κοινωνικούς κύκλους.
Ο κοινωνικός αποκλεισμός ως «εργαλείο» ελέγχου
Σύμφωνα με τη μελέτη, βασικός παράγοντας που εξηγεί αυτή τη συμπεριφορά είναι η λεγόμενη «σκοτεινή τριάδα», η οποία περιλαμβάνει τρία χαρακτηριστικά: ναρκισσισμό, μακιαβελισμό και ψυχοπάθεια.
Τα άτομα με υψηλά επίπεδα αυτών των χαρακτηριστικών τείνουν να βλέπουν τις κοινωνικές σχέσεις ως παιχνίδι στρατηγικής, όπου στόχος είναι το προσωπικό όφελος. Δεν διστάζουν να χρησιμοποιήσουν το κουτσομπολιό ή τον αποκλεισμό για να αποκτήσουν πλεονέκτημα, ενώ συχνά δεν αισθάνονται ενοχές για τις συνέπειες των πράξεών τους.
«Φωτεινά» χαρακτηριστικά
Από την άλλη πλευρά, οι ερευνητές εξέτασαν και τα λεγόμενα «φωτεινά» χαρακτηριστικά προσωπικότητας. Αυτά περιλαμβάνουν την πίστη ότι οι άνθρωποι είναι κατά βάση καλοί, τον σεβασμό προς την ανθρώπινη αξία και την ηθική αντιμετώπιση των άλλων ως αυτόνομων ατόμων. Ωστόσο, τα αποτελέσματα έδειξαν ότι αυτά τα θετικά χαρακτηριστικά δεν αρκούν από μόνα τους για να αποτρέψουν τη χειριστική συμπεριφορά.
Πιο συγκεκριμένα, μόνο η πρακτική εφαρμογή ηθικών αρχών -όπως η αντιμετώπιση των άλλων με σεβασμό και οι πραγματικές πράξεις βοήθειας προς τους άλλους- φάνηκαν να μειώνουν αυτού του είδους τη συμπεριφορά στις σχέσεις. Αντίθετα, σύμφωνα με την έρευνα, το να πιστεύει κανείς απλώς ότι οι άνθρωποι είναι καλοί δεν είχε ουσιαστική επίδραση στη συμπεριφορά.
Η «ψεύτικη» καλοσύνη
Ένα ιδιαίτερα σημαντικό εύρημα, επίσης, είναι ότι τα άτομα με έντονα «σκοτεινά» χαρακτηριστικά μπορούν να είναι ταυτόχρονα και βοηθητικά και επιθετικά. Δηλαδή, μπορεί να δείχνουν καλοσύνη όταν αυτό εξυπηρετεί τα συμφέροντά τους και να καταφεύγουν σε βλαπτικές τακτικές όταν το θεωρούν πιο αποτελεσματικό. Με άλλα λόγια, η καλοσύνη δεν αντικαθιστά τη χειραγώγηση, αλλά μπορεί να λειτουργεί παράλληλα με αυτήν.
Συνολικά, όπως φαίνεται και από την εν λόγω μελέτη, η ανθρώπινη συμπεριφορά δεν καθορίζεται μόνο από το αν κάποιος έχει θετικές αξίες, αλλά από το πώς τις εφαρμόζει στην πράξη. Η κατανόηση αυτών των μηχανισμών μπορεί να βοηθήσει στην ανάπτυξη παρεμβάσεων που περιορίζουν την τοξική συμπεριφορά και ενισχύουν πιο υγιείς κοινωνικές σχέσεις.
