Ερευνητές από το Paris Brain Institute μελέτησαν τι συμβαίνει στον εγκέφαλο όταν οι άνθρωποι βρίσκονται σε εκείνη τη «γκρίζα ζώνη» ανάμεσα στο ξύπνιο και στον ύπνο — τη στιγμή που τα μάτια είναι κλειστά, το σώμα χαλαρώνει και η σκέψη αρχίζει να παρασύρεται. Κι όμως, φαίνεται ότι μπορεί να βλέπουμε όνειρα, χωρίς να κοιμόμαστε.
Η μελέτη δημοσιεύθηκε στο περιοδικό Cell Reports και μας αφήνει με ένα απλό αλλά βαθύ ερώτημα: Αν μπορούμε να ονειρευόμαστε ενώ είμαστε ακόμα ξύπνιοι, τότε πού τελειώνει πραγματικά το όνειρο;
Ίσως η απάντηση να είναι ότι δεν υπάρχει αυστηρό τέλος. Υπάρχει μόνο μια συνεχής ροή σκέψεων, εικόνων και συναισθημάτων και ο ύπνος είναι απλώς ένα σημείο αυτής της διαδρομής, όχι το μοναδικό του «πλαίσιο».
Το πείραμα για τα όνειρα: Πιάνοντας τη σκέψη την ώρα που γεννιέται
Για να καταγράψουν αυτές τις φευγαλέες νοητικές εμπειρίες, οι επιστήμονες ζήτησαν από 92 εθελοντές να ξαπλώσουν και να χαλαρώσουν κατά τη διάρκεια σύντομων περιόδων ξεκούρασης.
Σε μια από τις πιο απλές αλλά ευφυείς τεχνικές του πειράματος, οι συμμετέχοντες κρατούσαν ένα αντικείμενο στο χέρι τους. Όταν χαλάρωναν αρκετά ώστε να «γλιστρήσουν» προς τον ύπνο, το αντικείμενο έπεφτε και τους ξυπνούσε απότομα. Εκείνη ακριβώς τη στιγμή, τους ζητούσαν να περιγράψουν τι περνούσε από το μυαλό τους τα προηγούμενα δευτερόλεπτα.
Παράλληλα, καταγραφόταν η εγκεφαλική τους δραστηριότητα μέσω ηλεκτροεγκεφαλογραφήματος, ώστε να συνδεθούν οι σκέψεις με τα αντίστοιχα εγκεφαλικά μοτίβα.
Όταν οι σκέψεις δεν υπακούν σε «στάδια»
Η ανάλυση έδειξε κάτι αναπάντεχο. Οι νοητικές εμπειρίες δεν χωρίζονται καθαρά σε «ξύπνιο» και «κοιμισμένο» στάδιο.
Αντίθετα, εμφανίζονται τέσσερις βασικοί τύποι σκέψης που μπορούν να συνυπάρχουν και να εναλλάσσονται γρήγορα:
- σκέψεις που είναι χαλαρές και αποσπασματικές
- πιο συνειδητές και προσανατολισμένες στο περιβάλλον
- στοχευμένος, οργανωμένος συλλογισμός
- και — το πιο εντυπωσιακό — έντονα παράξενες, ονειρικές εμπειρίες
Αυτές οι τελευταίες δεν ήταν σπάνιες: εμφανίστηκαν περίπου στο 14% των αναφορών.
Το πιο απρόσμενο εύρημα
Το κρίσιμο σημείο της μελέτης είναι ότι αυτές οι ονειρικές εμπειρίες δεν συνέβησαν αποκλειστικά στον ύπνο.
Σε αρκετές περιπτώσεις, οι συμμετέχοντες είχαν περιγράψει ζωντανές, αλλόκοτες εικόνες ή σκηνές ενώ το ηλεκτροεγκεφαλογράφημα έδειχνε ότι βρίσκονταν ακόμα σε κατάσταση εγρήγορσης.
Τα αποτελέσματα δείχνουν ότι η μετάβαση από την εγρήγορση στον ύπνο δεν είναι απότομη. Είναι μια συνεχής ροή, όπου διαφορετικές μορφές σκέψης εμφανίζονται ανάλογα με τη λεπτή δραστηριότητα του εγκεφάλου κάθε στιγμή.
Με απλά λόγια, ο εγκέφαλος μπορεί να «ονειρεύεται» πριν καν κοιμηθούμε.
Τι σημασία έχουν τα όνειρα
Η ανακάλυψη αυτή δεν αφορά μόνο τα όνειρα. Μπορεί να βοηθήσει στην κατανόηση καταστάσεων όπου η γραμμή ύπνου–εγρήγορσης διαταράσσεται, όπως στην αϋπνία ή σε ορισμένες νευρολογικές διαταραχές. Σε αυτές τις περιπτώσεις, οι άνθρωποι συχνά περιγράφουν εμπειρίες που μοιάζουν «ούτε εντελώς ξύπνιοι ούτε εντελώς κοιμισμένοι».
Η νέα έρευνα δείχνει ότι ίσως δεν πρόκειται για σύγχυση, αλλά για φυσιολογικές καταστάσεις του εγκεφάλου που μέχρι τώρα δεν μπορούσαμε να δούμε με ακρίβεια.
