Όταν η Αν Χάθαγουεϊ αποκάλυψε σε συνέντευξή της ότι πέρασε σχεδόν μία δεκαετία βλέποντας ελάχιστα από το αριστερό της μάτι, πολλοί αιφνιδιάστηκαν. Η βραβευμένη ηθοποιός περιέγραψε πως ένας πρόωρος καταρράκτης μείωνε σταδιακά την όρασή της, την ώρα που εκείνη συνέχιζε να εργάζεται σε απαιτητικά κινηματογραφικά πλατό, χωρίς καν να αντιλαμβάνεται πόσο σοβαρά είχε επιδεινωθεί η κατάσταση.
«Ήμουν μισότυφλη για 10 χρόνια», είπε χαρακτηριστικά η 43χρονη ηθοποιός, εξηγώντας πως η απώλεια όρασης είχε εξελιχθεί τόσο αργά ώστε ο εγκέφαλός της είχε ουσιαστικά προσαρμοστεί στη θολούρα.
Η εμπειρία της αναδεικνύει ένα φαινόμενο που οι οφθαλμίατροι συναντούν συχνά: πολλές παθήσεις της όρασης εξελίσσονται σταδιακά και «σιωπηλά», με αποτέλεσμα ο άνθρωπος να συνηθίζει τη μειωμένη όραση χωρίς να αντιλαμβάνεται πόσο έχει αλλάξει η καθημερινή του αντίληψη του κόσμου.
Τι είναι ο καταρράκτης;
Ο καταρράκτης είναι η θόλωση του φυσικού φακού του ματιού. Ο φακός, που φυσιολογικά είναι διαφανής, επιτρέπει στο φως να περνά ώστε να σχηματίζεται καθαρή εικόνα στον αμφιβληστροειδή. Όταν όμως αρχίζει να χάνει τη διαφάνειά του, η όραση γίνεται σταδιακά θολή, ξεθωριασμένη ή «ομιχλώδης».
Οι περισσότεροι άνθρωποι συνδέουν τον καταρράκτη αποκλειστικά με την τρίτη ηλικία. Πράγματι, η γήρανση αποτελεί τον βασικότερο παράγοντα κινδύνου. Ωστόσο, υπάρχει και ο λεγόμενος πρόωρος ή πρώιμος καταρράκτης, ο οποίος μπορεί να εμφανιστεί ακόμη και σε ανθρώπους 30 ή 40 ετών.
Στην περίπτωση της Χάθαγουεϊ, ο καταρράκτης εμφανίστηκε αρκετά νωρίς, επηρεάζοντας σημαντικά το ένα της μάτι κατά τη διάρκεια των πιο παραγωγικών χρόνων της καριέρας της.
Ποια συμπτώματα προκαλεί;
Η σταδιακή εξέλιξη είναι και ο λόγος που πολλοί ασθενείς καθυστερούν να αναζητήσουν βοήθεια. Τα συχνότερα συμπτώματα περιλαμβάνουν:
- θολή ή «θαμπή» όραση,
- δυσκολία στη νυχτερινή οδήγηση,
- ευαισθησία στο έντονο φως,
- ξεθωριασμένα χρώματα,
- συχνές αλλαγές στους βαθμούς των γυαλιών,
- διπλωπία στο ένα μάτι,
- αίσθηση ότι υπάρχει «πέπλο» μπροστά από τα μάτια.
Ο εγκέφαλος έχει εντυπωσιακή ικανότητα προσαρμογής. Όταν η απώλεια όρασης συμβαίνει αργά, το υγιές μάτι συχνά «καλύπτει» τη δυσλειτουργία του άλλου. Έτσι, ο άνθρωπος μπορεί να συνεχίσει να εργάζεται, να κινείται και να λειτουργεί σχετικά φυσιολογικά χωρίς να αντιλαμβάνεται την πραγματική έκταση του προβλήματος.
Αυτό ακριβώς περιέγραψε και η ηθοποιός: είχε μάθει να λειτουργεί μέσα στη θολούρα.
Πώς επηρεάζει ο εγκέφαλος την αντίληψη της όρασης;
Η όραση δεν είναι μόνο θέμα ματιών. Είναι και θέμα εγκεφάλου.
Ο εγκέφαλος επεξεργάζεται διαρκώς τα οπτικά ερεθίσματα και «συμπληρώνει» πληροφορίες που λείπουν. Σε περιπτώσεις σταδιακής απώλειας όρασης, μπορεί να δημιουργηθεί ένα είδος νευρολογικής προσαρμογής: το άτομο συνηθίζει τη χαμηλότερη ποιότητα εικόνας και τη θεωρεί φυσιολογική.
Για αυτό πολλοί ασθενείς λένε μετά το χειρουργείο καταρράκτη ότι «δεν είχαν καταλάβει πόσο άσχημα έβλεπαν».
Η Χάθαγουεϊ περιέγραψε ότι μετά την επέμβαση ένιωσε σαν να ξαναβλέπει ολόκληρο το φάσμα των χρωμάτων. Αυτή η εμπειρία είναι εξαιρετικά συχνή. Ο θολωμένος φακός μειώνει όχι μόνο την ευκρίνεια αλλά και την ένταση των χρωμάτων και του φωτός.
Ο καταρράκτης μπορεί να επηρεάζει και το νευρικό σύστημα
Ένα από τα πιο ενδιαφέροντα σημεία της εξομολόγησής της ήταν όταν είπε ότι δεν είχε συνειδητοποιήσει πόσο «φόρτιζε» το νευρικό της σύστημα η προσπάθεια να βλέπει.
Η μειωμένη όραση αυξάνει σημαντικά το γνωστικό φορτίο. Ο εγκέφαλος αναγκάζεται να καταναλώνει περισσότερη ενέργεια για να επεξεργαστεί ασαφείς εικόνες, να υπολογίσει αποστάσεις και να αποφύγει εμπόδια.
Μελέτες δείχνουν ότι οι άνθρωποι με προβλήματα όρασης συχνά βιώνουν:
- αυξημένη πνευματική κόπωση,
- μεγαλύτερα επίπεδα άγχους,
- υπερδιέγερση του νευρικού συστήματος,
- δυσκολία συγκέντρωσης,
- σωματική ένταση.
Σε περιβάλλοντα υψηλής πίεσης — όπως ένα κινηματογραφικό πλατό — αυτή η κατάσταση μπορεί να γίνει ακόμη πιο επιβαρυντική. Η ανάγκη συνεχούς προσανατολισμού στον χώρο, αποφυγής εμποδίων και ταυτόχρονης επαγγελματικής απόδοσης απαιτεί τεράστια νευρολογική προσπάθεια.
Γιατί εμφανίζεται πρόωρος καταρράκτης;
Εκτός από την ηλικία, αρκετοί παράγοντες συνδέονται με την εμφάνιση πρόωρου καταρράκτη:
- γενετική προδιάθεση,
- σακχαρώδης διαβήτης,
- κάπνισμα,
- υπερβολική έκθεση στην υπεριώδη ακτινοβολία,
- τραυματισμοί στο μάτι,
- μακροχρόνια χρήση κορτιζόνης,
- φλεγμονώδεις παθήσεις,
- ορισμένα αυτοάνοσα νοσήματα.
Σε κάποιες περιπτώσεις, η ακριβής αιτία δεν εντοπίζεται ποτέ.
Η Αν Χάθαγουεϊ υποβλήθηκε τελικά σε χειρουργική επέμβαση αφαίρεσης καταρράκτη. Όπως είπε, πλέον νιώθει ευγνωμοσύνη κάθε πρωί που ανοίγει τα μάτια της και μπορεί να βλέπει καθαρά.
