Για χρόνια, η εξίσωση έμοιαζε απλή: κινείστε περισσότερο, καίτε περισσότερες θερμίδες, χάνετε βάρος. Ωστόσο, τα πραγματικά δεδομένα συνθέτουν μια πιο περίπλοκη εικόνα. Πλήθος ελεγχόμενων μελετών δείχνουν ότι η άσκηση οδηγεί σε μικρότερη απώλεια βάρους από αυτήν που προβλέπουν τα κλασικά μοντέλα θερμίδων. Ακόμη και όταν οι συμμετέχοντες προσθέτουν συστηματική αερόβια άσκηση (περπάτημα, τρέξιμο, ποδηλασία) η μέση απώλεια βάρους σε έξι μήνες είναι περίπου 1,5 κιλό. Ένα αποτέλεσμα δυσανάλογο σε σχέση με τον χρόνο και την προσπάθεια που επενδύεται.
Μέρος της εξήγησης είναι γνωστό: η άσκηση εντείνει την πείνα, άρα είναι εύκολο να ανακτήσετε τις θερμίδες που «κάψατε». Η επιστήμη όμως, στρέφεται πλέον και σε έναν πιο απρόσμενο μηχανισμό: το σώμα φαίνεται να περιορίζει ενεργά το πόσες επιπλέον θερμίδες καίτε όταν γυμνάζεστε.
Η άσκηση & το φαινόμενο της ενεργειακής αντιστάθμισης
Ανάλυση που δημοσιεύθηκε στο Current Biology, επισημαίνει ότι οι άνθρωποι «καίνε» μόνο το ένα τρίτο των επιπλέον θερμίδων που θεωρητικά απαιτεί η προπόνησή τους. Έτσι μια προπόνηση που «υπόσχεται» καύση 500 θερμίδων, στην πράξη αυξάνει την ημερήσια ενεργειακή δαπάνη κατά περίπου 165 θερμίδες.
Όπως εξηγούν οι ερευνητές, το σώμα φαίνεται να αντισταθμίζει την αυξημένη φυσική δραστηριότητα μειώνοντας την ενέργεια που δαπανά αλλού, ο ακριβής μηχανισμός όμως, παραμένει «μυστήριο».
Η θεωρία αυτή, γνωστή ως energy compensation (ενεργειακή αντιστάθμιση) αμφισβητεί την υπόθεση ότι η άσκηση είναι ο πιο άμεσος δρόμος για απώλεια βάρους και ενισχύθηκε μετά από μια εμβληματική μελέτη σε κυνηγούς-τροφοσυλλέκτες στην Τανζανία. Παρά το γεγονός ότι περπατούσαν πολύ περισσότερα χιλιόμετρα καθημερινά, έκαιγαν συνολικά περίπου τις ίδιες θερμίδες με έναν μέσο άνθρωπο με καθιστική ζωή στη Δύση.
Σε μεταγενέστερη μελέτη, ενήλικες που έκαιγαν περίπου 1.800 θερμίδες την εβδομάδα μέσω άσκησης έχασαν μόνο τη μισή ποσότητα βάρους που προέβλεπαν τα μοντέλα. Οι προσαρμογές, όπως εξηγούν οι ερευνητές, μπορεί να είναι συμπεριφορικές (πιο αργό περπάτημα, περισσότερη ξεκούραση, λιγότερη αυθόρμητη κίνηση). Αλλά φαίνεται πως υπάρχουν και βαθύτερες αλλαγές, όπως η μείωση της ενέργειας που δαπανάται σε μικροκινήσεις (NEAT).
Επιπλέον, μόνο περίπου οι μισοί συμμετέχοντες εμφάνισαν σαφή σημάδια αντιστάθμισης. Στην περίπτωση όσων συνέβη, οι ερευνητές υποψιάζονται ότι το σώμα έγινε πιο αποδοτικό στην ίδια την άσκηση, καθώς οι μύες πιθανώς να έμαθαν να κάνουν την ίδια δουλειά με λιγότερη ενέργεια.
Όταν η επιστήμη δεν συμφωνεί
Ωστόσο, δεν συμφωνούν όλοι ότι η αντιστάθμιση είναι πραγματική. Μια πρόσφατη μελέτη εξέτασε τόσο καθιστικούς ανθρώπους όσο και υπερμαραθωνοδρόμους που έτρεχαν πάνω από 70 χιλιόμετρα την εβδομάδα.
Και στις δύο ομάδες, η συνολική ενεργειακή δαπάνη αυξανόταν γραμμικά με τη φυσική δραστηριότητα, όπως ακριβώς προβλέπει το παραδοσιακό μοντέλο θερμίδων. Δεν εντοπίστηκαν ενδείξεις αντιστάθμισης ούτε σε συμπεριφορές ούτε σε ορμονικές λειτουργίες.
Παρόμοια ευρήματα έχουν καταγραφεί και σε μεγαλύτερους ενήλικες: περισσότερη δραστηριότητα φάνηκε να οδηγεί σε περισσότερες καμένες θερμίδες. Όμως, όταν οι συμμετέχοντες έτρωγαν λιγότερες θερμίδες από όσες «έκαιγαν» (δηλαδή έχαναν βάρος), η συνολική δαπάνη «φρέναρε» γύρω στις 2.500 θερμίδες ημερησίως, ανεξάρτητα από το πόσο ασκούνταν.
Πιο απλά, η ενεργειακή αντιστάθμιση φάνηκε να ενεργοποιείται όταν οι θερμίδες ήταν λίγες.
Πού συγκλίνουν οι ειδικοί
Παρά τις διαφωνίες, οι περισσότεροι ερευνητές συμφωνούν ότι το σώμα έχει όρια. Δεν μπορεί να καίει απεριόριστα θερμίδες, και, σε ορισμένες συνθήκες, φαίνεται να «εξοικονομεί» ενέργεια μειώνοντας άλλες λειτουργίες.
Το πιθανότερο είναι ότι η αλήθεια βρίσκεται κάπου στη μέση, ούτε πλήρως γραμμική καύση, ούτε απόλυτη ενεργειακή αντιστάθμιση. Αυτό που ίσως αξίζει να κρατήσουμε είναι ότι η άσκηση δεν είναι μόνο εργαλείο απώλειας βάρους. Ο ρόλος της είναι πολύ ευρύτερος και τα οφέλη της ξεπερνούν κατά πολύ το νούμερο στη ζυγαριά.
