Η ιδέα ότι η προσωπικότητα παραμένει σταθερή όσο μεγαλώνουμε είναι κάτι που συχνά θεωρούμε δεδομένο. Ωστόσο, νέα επιστημονικά ευρήματα δείχνουν ότι η πραγματικότητα είναι πιο… ευέλικτη. Μια πρόσφατη μελέτη υποστηρίζει ότι άνθρωποι κάθε ηλικίας, ακόμη και μετά τα 60, μπορούν να ενισχύσουν την ψυχική τους ανθεκτικότητα, να βελτιώσουν τον τρόπο που διαχειρίζονται τα συναισθήματά τους και να καλλιεργήσουν πιο υγιείς κοινωνικές δεξιότητες.
Τα αποτελέσματα υποδηλώνουν ότι η αλλαγή δεν είναι προνόμιο των νεότερων. Μπορεί να συμβεί σε οποιοδήποτε στάδιο της ζωής, όταν υπάρχει η κατάλληλη καθοδήγηση και διάθεση για προσπάθεια.
Πώς διεξήχθη η μελέτη
Η έρευνα, που δημοσιεύθηκε στο Communications Psychology, πραγματοποιήθηκε από το Πανεπιστήμιο της Χαϊδελβέργης, με τη συμμετοχή ερευνητών από τη Γερμανία και την Ελβετία. Συνολικά συμμετείχαν 165 ενήλικες, ηλικίας 19 έως 78 ετών, οι οποίοι χωρίστηκαν σε δύο ηλικιακές ομάδες: νεότερους ενήλικες (μέση ηλικία περίπου 28) και μεγαλύτερους ενήλικες (μέση ηλικία περίπου 63).
Όλοι παρακολούθησαν ένα πρόγραμμα εκπαίδευσης προσωπικότητας 8 εβδομάδων, με εβδομαδιαίες δια ζώσης συνεδρίες διάρκειας δύο ωρών, σε μικρές ομάδες 5–12 ατόμων. Το πρόγραμμα είχε δύο βασικές ενότητες:
- Πρώτες 4 εβδομάδες: διαχείριση στρες, ανθεκτικότητα, ρύθμιση συναισθημάτων.
- Υπόλοιπες 4 εβδομάδες: κοινωνικές δεξιότητες, όρια, διαπροσωπική επικοινωνία.
Οι συμμετέχοντες έκαναν επίσης καθημερινές ασκήσεις, κρατούσαν σύντομες σημειώσεις αυτοπαρατήρησης και συνεργάζονταν με έναν «συνοδοιπόρο εκπαίδευσης» για υποστήριξη.
Πώς μετρήθηκε η αλλαγή στην προσωπικότητα
Για να αξιολογηθεί η πρόοδος, οι ερευνητές αξιολόγησαν την προσωπικότητα των συμμετεχόντων πέντε φορές μέσα σε διάστημα περίπου 14 μηνών: πριν την έναρξη, στη μέση του προγράμματος, αμέσως μετά, τρεις μήνες μετά και έναν χρόνο αργότερα.
Χρησιμοποιήθηκαν τυπικά ερωτηματολόγια προσωπικότητας και το Implicit Association Test (IAT), που μετρά αυτόματες, ασυνείδητες αντιλήψεις για τον εαυτό.
Τι άλλαξε στην προσωπικότητα
- Συναισθηματική σταθερότητα: Ένα από τα πιο σταθερά ευρήματα της μελέτης ήταν η βελτίωση στη συναισθηματική σταθερότητα. Οι συμμετέχοντες ανέφεραν ότι ένιωθαν πιο ήρεμοι, λιγότερο αντιδραστικοί και πιο ικανοί να διαχειριστούν καθημερινές πιέσεις. Αυτή η αλλαγή δεν ήταν προσωρινή, καθώς παρέμεινε εμφανής ακόμη και έναν χρόνο μετά το τέλος του προγράμματος, δείχνοντας ότι οι δεξιότητες που απέκτησαν είχαν πραγματικό και διαρκή αντίκτυπο.
- Εξωστρέφεια: Παρατηρήθηκε επίσης αύξηση στην εξωστρέφεια, τόσο στις αυτοαναφορές των συμμετεχόντων όσο και στις αυτόματες, ασυνείδητες αντιλήψεις που μετρήθηκαν μέσω του IAT. Αν και ένα μέρος αυτής της προόδου μειώθηκε ελαφρά μετά από έναν χρόνο, τα επίπεδα παρέμειναν υψηλότερα από τα αρχικά, υποδηλώνοντας ότι η αλλαγή δεν ήταν παροδική.
- Οι μεγαλύτεροι ενήλικες τα πήγαν εξίσου καλά: Ένα από τα πιο ενδιαφέροντα σημεία της έρευνας ήταν ότι οι μεγαλύτεροι ενήλικες ανταποκρίθηκαν το ίδιο θετικά με τους νεότερους. Παρά τις αρχικές υποθέσεις των ερευνητών ότι η ηλικία ίσως αποτελούσε περιορισμό, οι μεγαλύτεροι συμμετέχοντες όχι μόνο βελτιώθηκαν στον ίδιο βαθμό, αλλά έδειξαν και μεγαλύτερη συνέπεια στις εργασίες και στη χρήση των εργαλείων του προγράμματος. Αυτό υποδηλώνει ότι η δέσμευση και η σταθερότητα στην προσπάθεια μπορεί να παίζουν μεγαλύτερο ρόλο από την ηλικία.
Γιατί ανταποκρίθηκαν τόσο θετικά οι μεγαλύτεροι ενήλικες;
Οι ερευνητές είχαν αρχικά την εντύπωση ότι οι νεότεροι συμμετέχοντες θα παρουσίαζαν μεγαλύτερη πρόοδο, επηρεασμένοι από την υπόθεση ότι η ικανότητα μάθησης μειώνεται με τα χρόνια και ότι οι μεγαλύτεροι ενήλικες διατηρούν μια πιο σταθερή, λιγότερο ευέλικτη εικόνα για τον εαυτό τους. Ωστόσο, τα αποτελέσματα της μελέτης δεν επιβεβαίωσαν αυτές τις παραδοχές.
Στην πράξη, οι μεγαλύτεροι ενήλικες ανταποκρίθηκαν εξίσου καλά, και σε ορισμένες περιπτώσεις ακόμη καλύτερα, από τους νεότερους. Έδειξαν μεγαλύτερη συνέπεια στις εργασίες του προγράμματος, ήταν πιο σταθεροί στην παρακολούθηση των συνεδριών και αξιοποίησαν πιο συστηματικά τα εργαλεία που τους δόθηκαν. Η πιο ανεπτυγμένη ικανότητα ρύθμισης των συναισθημάτων φαίνεται πως λειτούργησε υποστηρικτικά, βοηθώντας τους να εφαρμόσουν τις τεχνικές στην καθημερινότητά τους.
Υπάρχουν και περιορισμοί…
Παρότι τα ευρήματα είναι ενθαρρυντικά και δείχνουν ότι η προσωπικότητα μπορεί να αλλάξει σε οποιοδήποτε στάδιο της ζωής, οι συγγραφείς επισημαίνουν ορισμένους περιορισμούς. Το δείγμα αποτελούνταν από άτομα που επέλεξαν οι ίδιοι να συμμετάσχουν και μάλιστα πλήρωσαν για το πρόγραμμα. Αυτό σημαίνει ότι πιθανότατα είχαν αυξημένα κίνητρα από τον μέσο πληθυσμό, κάτι που μπορεί να επηρέασε την πρόοδό τους.
Επιπλέον, ο τελικός αριθμός των συμμετεχόντων, 165 άτομα, αντί για τον αρχικό στόχο των 220, ήταν μικρότερος από το ιδανικό για μια τόσο μακροχρόνια μελέτη. Οι ερευνητές αναγνωρίζουν επίσης ότι δεν είναι σαφές ποιο ακριβώς μέρος του προγράμματος είχε τη μεγαλύτερη επίδραση: οι τεχνικές διαχείρισης συναισθημάτων, οι κοινωνικές δεξιότητες ή ο συνδυασμός τους. Τέλος, επειδή οι αξιολογήσεις γίνονταν σε εβδομαδιαία βάση, είναι πιθανό να μην καταγράφηκαν μικρές καθημερινές διακυμάνσεις στη διάθεση ή στη συμπεριφορά των συμμετεχόντων.
Παρά τους περιορισμούς αυτούς, οι αναλύσεις δείχνουν ότι τα συμπεράσματα της μελέτης παραμένουν σημαντικά. Σε συνδυασμό με τα υπόλοιπα ευρήματα, ενισχύουν την ιδέα ότι η προσωπικότητα δεν είναι κάτι στατικό και αμετάβλητο, αλλά ένα σύνολο δεξιοτήτων και τάσεων που μπορούν να εξελιχθούν, ακόμη και σε μεγαλύτερη ηλικία, αρκεί να το θέλουμε.
