Ποιος δεν επιθυμεί να είναι ευτυχισμένος; Η ίδια η λέξη προσφέρει μια ενδιαφέρουσα αφετηρία σκέψης. Προέρχεται από το συνθετικό «ευ» που σημαίνει «καλά» και το ρήμα «τεύχω», δηλαδή «δημιουργώ», αλλά και τη λέξη «τύχη». Ήδη η ετυμολογία της, λοιπόν, αποκαλύπτει μια έννοια που κινείται ανάμεσα στη δράση και στο απρόβλεπτο. Η ευτυχία συχνά παρουσιάζεται ως ένας τελικός προορισμός. Κάτι που θα έρθει «όταν»· όταν πετύχουμε, όταν ηρεμήσουμε, όταν αλλάξουν οι συνθήκες. Κι όμως, όσο την περιμένουμε, εκείνη μοιάζει να μετατοπίζεται διαρκώς λίγο πιο πέρα. Με αφορμή την Παγκόσμια Ημέρα Ευτυχίας, που γιορτάζεται κάθε χρόνο στις 20 Μαρτίου, αναγνωρίζουμε ότι πρόκειται για μια πολυδιάστατη και σύνθετη έννοια, η οποία έχει απασχολήσει φιλοσόφους και ψυχολόγους ανά τους αιώνες. Η σύγχρονη επιστήμη έρχεται να ανατρέψει την αντίληψη ότι αποτελεί ένα σταθερό στόχο, καθώς πλέον περιγράφεται ως μια συνεχής, εξελισσόμενη διαδικασία. Σε αυτό το πλαίσιο εμφανίζεται και ο όρος «happierness», όχι ως μια νέα μόδα ευεξίας, αλλά ως επιστημονική προσέγγιση που εστιάζει στο πώς μπορούμε να γινόμαστε σταδιακά πιο ευτυχισμένοι, μέσα στην πραγματική ζωή, με τις δυσκολίες και τις αβεβαιότητές της.
Happierness: Happy ή happier;
Για χρόνια, η έρευνα προσπαθούσε να απαντήσει αν η ευτυχία είναι θέμα χαρακτήρα, τύχης ή γονιδίων. Σήμερα γνωρίζουμε ότι, αν και η βιολογία παίζει ρόλο, μεγάλο μέρος της ευτυχίας διαμορφώνεται από τις επιλογές που κάνουμε καθημερινά.
Το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η περίφημη Harvard Study of Adult Development, η μακροβιότερη μελέτη για την ανθρώπινη ευημερία, η οποία ξεκίνησε το 1938 και διεξάγεται μέχρι σήμερα.
Τα συμπεράσματά της είναι εντυπωσιακά απλά:
- H ευτυχία δεν εξαρτάται τόσο από το εισόδημα, την κοινωνική θέση ή τις επαγγελματικές διακρίσεις αλλά από τη συνολική ποιότητα της ζωής μας. Και κυρίως, δεν είναι κάτι στατικό.
- Η έννοια του «happierness» δεν περιγράφει μια κατάσταση μόνιμης χαράς, αλλά τη δυνατότητα ενός ανθρώπου να βελτιώνει σταδιακά τη σχέση του με τον εαυτό του, τους άλλους και την καθημερινότητά του. Πρόκειται για μια προσέγγιση που αναγνωρίζει ότι:
- Τα αρνητικά συναισθήματα είναι αναπόσπαστο μέρος της ζωής.
- Η ευτυχία δεν ακυρώνεται από το άγχος, τη θλίψη ή την κούραση.
- Μικρές αλλαγές μπορούν να έχουν μακροπρόθεσμο αντίκτυπο.
Ευδαιμονία, το υπέρτατο αγαθό: Ένα διαφορετικό είδος ευτυχίας
Ο Αριστοτέλης στα «Ηθικά Νικομάχεια» δεν αντιμετωπίζει την ευδαιμονία ως μια στιγμιαία κατάσταση ή ως αποτέλεσμα μεμονωμένων πράξεων. Την ορίζει ως μια διαρκή διαδικασία ολοκλήρωσης, κατά την οποία το άτομο καλλιεργεί και αξιοποιεί στο μέγιστο τις δυνατότητές του. Η αφετηρία αυτής της πορείας είναι η αυτογνωσία: η κατανόηση του εσωτερικού εαυτού, των κλίσεων, αλλά και των ορίων μας. Από εκεί και πέρα, η ευδαιμονία προκύπτει μέσα από τη σταδιακή εναρμόνιση αυτών των χαρακτηριστικών με τις πραγματικές συνθήκες της ζωής.
Υπό αυτό το πρίσμα, η ιδέα ότι η ευτυχία μπορεί να επιτευχθεί με μια σειρά «σωστών» επιλογών ή συγκεκριμένων συμπεριφορών είναι παραπλανητική. Δεν πρόκειται για έναν απλό μηχανισμό αιτίου-αποτελέσματος, αλλά για τρόπο ζωής. Κάθε πράξη αποκτά αξία όχι επειδή θεωρείται αντικειμενικά ωφέλιμη, αλλά επειδή το άτομο έχει συνειδητοποιήσει το νόημα και το σκοπό της μέσα στο προσωπικό του πλαίσιο ζωής.
Ευζωία: Εὖ πράττειν
Η ευδαιμονία βρίσκεται στην ενέργεια της ψυχής σύμφωνα με την αρετή. Αυτή η αριστοτελική προσέγγιση βρίσκει εντυπωσιακή επιβεβαίωση στη σύγχρονη ψυχολογία. Η θεωρία της αυτοπροσδιοριζόμενης συμπεριφοράς (self-determination theory) δείχνει ότι η μακροπρόθεσμη ψυχική ευημερία δεν εξαρτάται από μεμονωμένες πράξεις, αλλά από το κατά πόσο οι επιλογές μας ευθυγραμμίζονται με τις εσωτερικές μας αξίες και ανάγκες. Παράλληλα, έρευνες γύρω από την έννοια της ευημερίας με νόημα (eudaimonic well-being) δείχνουν ότι άνθρωποι που βιώνουν τη ζωή τους ως συνεκτική και ουσιαστική παρουσιάζουν υψηλότερα επίπεδα ψυχικής ανθεκτικότητας και συνολικής ικανοποίησης.
«Την ανθρωπηίην ων επιστάμενος ευδαιμονίην ουδαμά εν τωυτώ μένουσαν».
(«Γνωρίζοντας πως η ανθρώπινη ευδαιμονία ποτέ δεν μένει στο ίδιο μέρος για πολύ».)
Ηρόδοτος Αρχαίος Έλληνας ιστοριογράφος (484-425 π.Χ.)
