Ένα σπάνιο, αειθαλές δέντρο που επιβιώνει στα ελληνικά βουνά έρχεται ξανά στο προσκήνιο της επιστήμης. Ο λόγος για τον ίταμο (Taxus baccata), ένα είδος με ξεχωριστή οικολογική αλλά και φαρμακευτική αξία, καθώς από αυτό προέρχονται φυσικές ενώσεις που συνδέονται με την παραγωγή αντικαρκινικών φαρμάκων.
Νέα μελέτη του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης (ΑΠΘ) αναδεικνύει τη σημαντική γενετική ποικιλότητα των ελληνικών πληθυσμών του ίταμου, αλλά και το ιδιαίτερο ενδιαφέρον τους ως φυσική πηγή ουσιών με φαρμακευτικές εφαρμογές. Τα αποτελέσματα δημοσιεύθηκαν στο επιστημονικό περιοδικό PLOS One και αποτελούν την πρώτη ολοκληρωμένη αξιολόγηση ελληνικών πληθυσμών του είδους.
Τι είναι ο ίταμος και γιατί ενδιαφέρει την ιατρική
Ο ίταμος είναι ένα αργής ανάπτυξης, μακρόβιο και σχετικά σπάνιο δέντρο της ευρωπαϊκής χλωρίδας, που απαντάται και σε ορεινές περιοχές της Ελλάδας. Αν και οικολογικά θεωρείται πολύτιμο είδος, η επιστημονική του σημασία δεν σταματά εκεί.
Στην αρχαία ελληνική μυθολογία το «δέντρο του θανάτου» ήταν αφιερωμένο στις Ερινύες, οι οποίες τιμωρούσαν τους ανθρώπους με τη χρήση του δηλητηρίου του. Η θεά Άρτεμις χρησιμοποιούσε βέλη ποτισμένα σε δηλητήριο ίταμου.
Σήμερα γνωρίζουμε ότι ο ίταμος παράγει και μια ομάδα φυσικών χημικών ενώσεων που έχουν ιδιαίτερη αξία στη φαρμακευτική. Ανάμεσά τους ξεχωρίζει η πακλιταξέλη (paclitaxel, γνωστή και ως Taxol), μια ουσία που χρησιμοποιείται ευρέως στην ογκολογία για τη θεραπεία διαφόρων μορφών καρκίνου. Οι ερευνητές επισημαίνουν ότι οι ταξάνες του γένους Taxus αποτελούν αποτελεσματικούς αντικαρκινικούς παράγοντες και έχουν ισχυρό φαρμακευτικό ενδιαφέρον διεθνώς.
Τι εξέτασε η νέα μελέτη
Η έρευνα πραγματοποιήθηκε από το Εργαστήριο Δασικής Γενετικής του Τμήματος Δασολογίας και Φυσικού Περιβάλλοντος του ΑΠΘ, υπό τον συντονισμό του καθηγητή Φίλιππου Αραβανόπουλου, σε συνεργασία με τον ΕΛΓΟ-Δήμητρα και το ιταλικό ερευνητικό ίδρυμα Fondazione Edmund Mach. Σύμφωνα με τα δημοσιευμένα στοιχεία, μελετήθηκαν τρεις περιφερειακοί ελληνικοί πληθυσμοί του ευρωπαϊκού ίταμου στη Βόρεια Ελλάδα: στον Χολομώντα, στον Όλυμπο και στον Βούρινο.
Οι επιστήμονες αξιολόγησαν:
- τη γενετική ποικιλότητα του είδους,
- τα επιγενετικά χαρακτηριστικά του,
- και τη χημική ποικιλότητα (chemodiversity), δηλαδή τις διαφορές στην παραγωγή σημαντικών ταξανών.
Οι ερευνητές παρατήρησαν επίσης ότι:
- η ποσότητα των αντικαρκινικών ταξανών διαφέρει σημαντικά από πληθυσμό σε πληθυσμό,
- ενώ παρατηρήθηκαν και σαφείς εποχικές μεταβολές στις συγκεντρώσεις τους.
Αυτό σημαίνει ότι το πότε συλλέγεται το φυτικό υλικό αλλά και από ποια περιοχή προέρχεται, μπορεί να επηρεάζει ουσιαστικά τη φαρμακευτική του αξία. Η ίδια η δημοσίευση αναφέρει ότι οι συγκεντρώσεις των ταξανών μεταβάλλονταν σημαντικά τόσο ανάλογα με τον πληθυσμό όσο και με την εποχή δειγματοληψίας.
Τα ευρήματα ανοίγουν τον δρόμο τόσο για στρατηγικές γενετικής βελτίωσης όσο και για στρατηγικές προστασίας τοπικού γενετικού υλικού.
Ένα δέντρο-φάρμακο
Η νέα έρευνα δείχνει ότι ο ίταμος είναι ένας βιολογικός πόρος με διπλή αξία:
- από τη μία, ως πολύτιμο κομμάτι της ελληνικής βιοποικιλότητας
- και από την άλλη, ως πιθανή φυσική πηγή ουσιών που συνδέονται με την αντικαρκινική φαρμακευτική έρευνα.
Το πιο σημαντικό μήνυμα, όμως, είναι ίσως άλλο: η προστασία της φύσης δεν είναι μόνο θέμα οικολογίας. Είναι και θέμα δημόσιας υγείας, επιστήμης και μελλοντικής καινοτομίας.
