Κάποιοι άνθρωποι γερνούν πιο αργά και παραμένουν υγιείς για μεγαλύτερο διάστημα, ενώ άλλοι μπορεί να εμφανίσουν ταχύτερη γήρανση λόγω διαφόρων παραγόντων, όπως οι συνήθειες του τρόπου ζωής τους. Η γήρανση μπορεί να μετρηθεί εν μέρει μέσω επιγενετικών αλλαγών. Πρόκειται για μεταβολές στη λειτουργία των γονιδίων χωρίς να αλλάζει το ίδιο το DNA. Με βάση αυτά τα μοτίβα, ένα «επιγενετικό ρολόι» μπορεί να εκτιμήσει τη βιολογική ηλικία ενός ατόμου. Αν η επιγενετική ηλικία είναι μεγαλύτερη από τη χρονολογική, αυτό μπορεί να υποδηλώνει ταχύτερη γήρανση και αυξημένο κίνδυνο για ασθένειες που σχετίζονται με την ηλικία.
Οι συνήθειες του τρόπου ζωής μπορούν να επηρεάσουν σημαντικά την επιγενετική γήρανση, με έρευνες να αναδεικνύουν την τακτική άσκηση και τον υγιή ύπνο ως βασικά εργαλεία για την υποστήριξη της υγιούς γήρανσης.
Παράλληλα, αυξανόμενα επιστημονικά δεδομένα δείχνουν μια συσχέτιση ανάμεσα στη γήρανση και στις αλλαγές στους κιρκάδιους ρυθμούς ανάπαυσης-δραστηριότητας. Πρόκειται για τους φυσικούς, περίπου 24ωρους κύκλους του οργανισμού μεταξύ εγρήγορσης και ύπνου.
Μια νέα μελέτη που δημοσιεύθηκε στο JAMA Network Open ενισχύει αυτά τα ευρήματα, δείχνοντας ότι ενήλικες που διατηρούν πιο σταθερά και «συνεκτικά» μοτίβα καθημερινής δραστηριότητας και ανάπαυσης ενδέχεται να γερνούν πιο αργά βιολογικά.
Αργή γήρανση: Τι έδειξε η μελέτη
Η έρευνα περιελάμβανε 207 μεσήλικες και ηλικιωμένους ενήλικες από τη μακροχρόνια μελέτη Baltimore Epidemiologic Catchment Area (ECA), με μέση ηλικία τα 68 έτη.
Για τη μέτρηση των καθημερινών μοτίβων δραστηριότητας, οι ερευνητές από το Johns Hopkins Bloomberg School of Public Health χρησιμοποίησαν συσκευές καταγραφής στον καρπό (actigraphy) για περίπου 7 συνεχόμενες ημέρες.
Οι συσκευές κατέγραφαν περιόδους δραστηριότητας, ανάπαυσης, ύπνου και καθιστικής ζωής, ενώ οι συμμετέχοντες κρατούσαν και ημερολόγια ύπνου.
Οι ερευνητές συνέκριναν αυτά τα μοτίβα με τέσσερα καθιερωμένα επιγενετικά ρολόγια που εκτιμούν τη βιολογική ηλικία.
Τα αποτελέσματα έδειξαν ότι άτομα με πιο ισχυρούς και λιγότερο «κατακερματισμένους» κιρκάδιους ρυθμούς είχαν σημαντικά χαμηλότερη βιολογική ηλικία σύμφωνα με τα μοντέλα, κάτι που υποδηλώνει πιο αργή φυσιολογική γήρανση. Οι συσχετίσεις παρέμειναν σταθερές ακόμη και αφού λήφθηκαν υπόψη παράγοντες όπως η ηλικία, το φύλο, το μορφωτικό επίπεδο και ορισμένες παθήσεις.
Βιολογική γήρανση: Γιατί έχουν σημασία οι κιρκάδιοι ρυθμοί ανάπαυσης–δραστηριότητας
Οι κιρκάδιοι ρυθμοί ανάπαυσης–δραστηριότητας αντανακλούν το ευρύτερο κιρκάδιο σύστημα του οργανισμού. Πρόκειται για τις εσωτερικές βιολογικές διεργασίες που ρυθμίζουν τον ύπνο, τη δραστηριότητα, την έκκριση ορμονών, τον μεταβολισμό και άλλες λειτουργίες σε έναν κύκλο περίπου 24 ωρών.
Με την ηλικία, αυτοί οι ρυθμοί συχνά εξασθενούν και γίνονται ακανόνιστοι. Μια πρόσφατη μελέτη της ίδιας ερευνητικής ομάδας έχει συνδέσει τους πιο αδύναμους και κατακερματισμένους κιρκάδιους ρυθμούς με συρρίκνωση του εγκεφάλου σε ηλικιωμένους.
Προηγούμενες έρευνες έχουν επίσης συσχετίσει τη διαταραχή των κιρκάδιων ρυθμών με μια σειρά προβλημάτων υγείας, όπως γνωστική έκπτωση, ψυχιατρικές διαταραχές και ορισμένες μορφές καρκίνου.
Για τον λόγο αυτό, οι ερευνητές προτείνουν ότι οι κιρκάδιοι ρυθμοί ανάπαυσης–δραστηριότητας θα μπορούσαν να αποτελέσουν έναν χρήσιμο δείκτη γήρανσης και ενδεχομένως έναν πιο ουσιαστικό δείκτη υγείας από τη χρονολογική ηλικία από μόνοι τους. Αν τα ευρήματα επιβεβαιωθούν από περαιτέρω έρευνες, θα μπορούσαν επίσης να αποτελέσουν στόχο παρεμβάσεων για την επιβράδυνση της γήρανσης.
Προσοχή στα συμπεράσματα
Η μελέτη δεν μέτρησε άμεσα τους κιρκάδιους ρυθμούς, αλλά την κίνηση του καρπού μέσα στο 24ωρο — έναν έμμεσο δείκτη της κιρκάδιας λειτουργίας. Τα δεδομένα αυτά επηρεάζονται επίσης από περιβαλλοντικούς παράγοντες, όπως η έκθεση σε έντονο φως μέσα στην ημέρα.
Οι κατακερματισμένοι ρυθμοί σημαίνουν πιο συχνές και απότομες εναλλαγές ανάμεσα σε δραστηριότητα και ανάπαυση μέσα στην ημέρα. Ο κατακερματισμένος ύπνος, για παράδειγμα, μπορεί να αποτυπώνεται ως αντίστοιχη κατακερματισμένη κινητικότητα τη νύχτα.
Γενικά, ο πιο συνεχής και «συμπαγής» ύπνος θεωρείται ένδειξη ισχυρότερων και πιο σταθερών κιρκάδιων ρυθμών.
Οι ερευνητές τονίζουν ότι η μελέτη ήταν διερευνητική και διατομεακή, δηλαδή κατέγραψε τις κιρκάδιες ρυθμίσεις και τη βιολογική γήρανση την ίδια χρονική στιγμή. Επομένως, δεν μπορεί να δείξει αν οι διαταραγμένοι ρυθμοί προκαλούν ταχύτερη γήρανση ή αν η ίδια η γήρανση οδηγεί σε απορρύθμιση των ρυθμών. Για αυτό απαιτούνται μακροχρόνιες μελέτες.
Οι ερευνητές εκτιμούν ότι η τεχνολογία φορετών συσκευών θα μπορούσε μελλοντικά να βοηθήσει στην παρακολούθηση της βιολογικής γήρανσης και των κινδύνων υγείας σε πραγματικό χρόνο.
Η βιολογική γήρανση είναι πολύπλοκη και δεν μπορεί ακόμη να μετρηθεί πλήρως μόνο μέσω wearables. Ωστόσο, οι ερευνητές εκτιμούν ότι η τεχνολογία φορετών συσκευών θα μπορούσε μελλοντικά να βοηθήσει στην παρακολούθηση της βιολογικής γήρανσης και των κινδύνων υγείας σε πραγματικό χρόνο.
Στο άμεσο μέλλον, η πιο ρεαλιστική χρήση είναι η αναγνώριση ατόμων με διαταραγμένους ρυθμούς που ενδέχεται να διατρέχουν αυξημένο κίνδυνο και η έγκαιρη παρέμβαση μέσω αλλαγών στον τρόπο ζωής.
Οι ερευνητές σχεδιάζουν επίσης μελλοντικές κλινικές δοκιμές για να εξετάσουν αν η ενίσχυση των κιρκάδιων ρυθμών μπορεί πράγματι να επιβραδύνει τη βιολογική γήρανση.
Πώς μπορούν να ενισχυθούν οι κιρκάδιοι ρυθμοί
Η πιο πρακτική συμβουλή, σύμφωνα με τους ερευνητές, είναι η διατήρηση σταθερών καθημερινών ρουτινών: σταθερές ώρες ύπνου και αφύπνισης, έκθεση στο φως της ημέρας, σωματική δραστηριότητα, αποφυγή παρατεταμένης καθιστικής ζωής και αποφυγή έντονης… ακαταστασίας στο πρόγραμμα ύπνου και δραστηριότητας.
Η αύξηση της φυσικής δραστηριότητας και η σταθερή ώρα ύπνου μπορούν να ενισχύσουν τους κιρκάδιους ρυθμούς. Ομοίως και τα σταθερά ωράρια γευμάτων και οι ρουτίνες ύπνου που βοηθούν στη συγχρονισμό του βιολογικού ρολογιού με το περιβάλλον.
Επιπλέον, προτείνονται πρακτικές όπως η αποφυγή των υπνάκων μέσα στη μέρα, ο περιορισμός της καφεΐνης, του αλκοόλ και της νικοτίνης κοντά στην ώρα του ύπνου, καθώς και η σωστή διαχείριση του φωτός — έκθεση, όπως αναφέρθηκε, στο φυσικό φως την ημέρα και περιορισμός του έντονου τεχνητού φωτός τη νύχτα.
