Φανταστείτε δύο πανομοιότυπα φυτά. Το ένα βρίσκεται σε ένα φωτεινό περβάζι, ποτίζεται τακτικά και δέχεται άφθονο φως και ζεστασιά. Το άλλο έχει ξεχαστεί σε ένα σκοτεινό υπόγειο. Δεν προκαλεί έκπληξη ότι το πρώτο ανθίζει, ενώ το δεύτερο μαραίνεται. Όταν όμως ανταλλάξουν θέση, αλλάζει και η κατάστασή τους. Ίδια γενετική βάση, διαφορετικό αποτέλεσμα. Η εικόνα αυτή αποτυπώνει μια βασική αλήθεια για την ψυχική υγεία: η γενετική δεν αποτελεί το πεπρωμένο μας.
Για χρόνια η ανθρώπινη ψυχολογία παρουσιαζόταν μέσα από την αντιπαράθεση της φύσης και της ανατροφής. Σήμερα γνωρίζουμε ότι και οι δύο παράγοντες παίζουν ρόλο, αλλά οι εμπειρίες της ζωής μπορεί συχνά να έχουν τη μεγαλύτερη επιρροή. Αν η κληρονομικότητα ήταν ο καθοριστικός παράγοντας, θα ήμασταν καταδικασμένοι να επαναλάβουμε τα ίδια μοτίβα ψυχικής δυσφορίας με τους γονείς μας.
Η σύγχρονη επιστήμη δείχνει ότι ο οργανισμός μας ανταποκρίνεται συνεχώς στο περιβάλλον. Τα γονίδιά μας δεν είναι στατικά· η έκφρασή τους επηρεάζεται από όσα ζούμε, από το στρες και τις δυσκολίες μέχρι τη φροντίδα και την ασφάλεια.
Τι είναι η επιγενετική
Η επιγενετική μελετά τον τρόπο με τον οποίο οι περιβαλλοντικοί παράγοντες «ενεργοποιούν» ή «απενεργοποιούν» γονίδια στη διάρκεια της ζωής. Από τη διατροφή και το χρόνιο στρες μέχρι τα τραύματα, όλα μπορούν να επηρεάσουν τον τρόπο που εκφράζεται το DNA μας.
Αν και το DNA μας είναι προκαθορισμένο, ο τρόπος που εκδηλώνεται, δηλαδή ο τρόπος που νιώθουμε, σκεφτόμαστε και συμπεριφερόμαστε, διαμορφώνεται από τις εμπειρίες μας. Μάλιστα, πρόσφατη μεγάλη μελέτη σε περισσότερα από 21.000 πανομοιότυπα δίδυμα έδειξε ότι οι διαφορές στα χαρακτηριστικά ψυχικής υγείας τους οφείλονταν σε πολύ μικρό βαθμό στη γενετική και σε πολύ μεγαλύτερο βαθμό στις εμπειρίες ζωής.
Το πιο ενθαρρυντικό; Όταν αλλάζει το περιβάλλον μας ή ο τρόπος που σχετιζόμαστε με αυτό, μπορούν να αλλάξουν και τα επιγενετικά μοτίβα.
To πλαίσιο έχει σημασία για την ψυχική υγεία
Χωρίς πλαίσιο, βιαζόμαστε να βγάλουμε συμπεράσματα. Με το πλαίσιο όμως, κατανοούμε. Είναι η διαφορά ανάμεσα στο να παρερμηνεύουμε κάποιον ως «ανεπαρκή» και στο να αναγνωρίζουμε ότι αντιδρά φυσιολογικά σε δύσκολες συνθήκες. Σκεφτείτε για παράδειγμα κάποιον που παλεύει με κοινωνικό άγχος, αλλά δεν έχει μιλήσει ποτέ για την παραμέληση που βίωσε ως παιδί. Χωρίς να γνωρίζουμε το υπόβαθρο, χάνουμε ένα κρίσιμο κομμάτι της ιστορίας.
Το χρόνιο στρες και τα τραύματα είναι γνωστό ότι επηρεάζουν την έκφραση γονιδίων που σχετίζονται με την ψυχική υγεία. Δεν είναι τυχαίο ότι οι προσεγγίσεις που λαμβάνουν υπόψη το τραύμα κερδίζουν ολοένα και περισσότερο έδαφος.
Η ευελιξία της ανθρώπινης ψυχής
Το πιο ελπιδοφόρο μήνυμα είναι ότι η ανθρώπινη φύση διαθέτει την ικανότητα να ανακάμψει.
Οι σύγχρονες προσεγγίσεις που λαμβάνουν υπόψη τόσο τη φύση όσο και την ανατροφή αντιμετωπίζουν τις ψυχικές δυσκολίες ως φυσιολογικές αντιδράσεις σε δύσκολες εμπειρίες. Παράλληλα, αναγνωρίζουν την εντυπωσιακή ψυχολογική ευελιξία των ανθρώπων και την ικανότητά μας να επουλωνόμαστε.
Η νευροπλαστικότητα —η ικανότητα του εγκεφάλου να δημιουργεί νέες συνδέσεις— επιβεβαιώνει αυτή την προοπτική. Με την ενεργή συμμετοχή σε θεραπευτικές διαδικασίες και αλλαγές στον τρόπο ζωής, μπορούμε να αλλάξουμε τον τρόπο που ο εγκέφαλος ανταποκρίνεται στο περιβάλλον. Ακόμη και όταν οι εξωτερικές συνθήκες δεν μπορούν να αλλάξουν, μπορούμε να αλλάξουμε τον τρόπο που σχετιζόμαστε με αυτές.
Ψυχική υγεία & αλλαγή
Για να σχηματιστεί το DNA σας χρειάστηκε μια μοναδική αλληλουχία γεγονότων. Το ίδιο ισχύει και για τις εμπειρίες που διαμόρφωσαν τον τρόπο που εκφράζονται τα γονίδιά σας. Το εντυπωσιακό είναι ότι ο τρόπος που θα εκφραστείτε από εδώ και πέρα μπορεί να αλλάξει αυτή την πορεία προς το καλύτερο.
Όπως ένα φυτό μπορεί να ανακάμψει όταν το φροντίσουμε, έτσι κι εσείς μπορείτε να ανθίσετε όταν βρεθείτε σε υποστηρικτικό περιβάλλον ή όταν μάθετε να σχετίζεστε διαφορετικά με το περιβάλλον που ήδη έχετε.
Ίσως τελικά το πιο παράδοξο και όμορφο χαρακτηριστικό της ανθρώπινης φύσης να είναι ότι, παρότι γεννιόμαστε με σταθερό DNA, η ικανότητά μας να αλλάζουμε παραμένει από τις πιο σταθερές μας ιδιότητες.
