Oταν βλέπουμε έναν επιτυχημένο άνθρωπο, φανταζόμαστε ένα «φαινόμενο» από μικρή ηλικία. Ένα παιδί που ξεχώριζε στο σχολείο, το γήπεδο ή το ωδείο, που προχωρούσε πιο γρήγορα από τους άλλους και έδειχνε προορισμένο για κάτι μεγάλο. Η κοινωνία, οι εκπαιδευτικοί και τα συστήματα ανάδειξης ταλέντων επενδύουν σε αυτήν τη λογική εδώ και δεκαετίες. Ωστόσο, μεγάλη διεθνής έρευνα για την επιτυχία, βασισμένη σε δεδομένα από περισσότερους από 34.000 ανθρώπους που έφτασαν στο υψηλότερο επίπεδο στον αθλητισμό, στην επιστήμη, στη μουσική και στο σκάκι, δείχνει ότι η πραγματική πορεία προς την κορυφή σπάνια ακολουθεί ευθεία πορεία.
Όσον αφορά τον αθλητισμό, τα στοιχεία που δημοσιεύτηκαν στο «Science» είναι αποκαλυπτικά. Το 82% των αθλητών που ως έφηβοι αγωνίζονται σε διεθνές επίπεδο δεν φτάνουν ποτέ στο αντίστοιχο επίπεδο ως ενήλικες. Αντίστροφα, το 72% των αθλητών που διακρίνονται διεθνώς στην ενήλικη ζωή τους δεν είχαν ποτέ αντίστοιχη διάκριση στη νεανική τους ηλικία.
Παρόμοια εικόνα παρατηρείται και στο σκάκι. Μόλις το 10% των παιδιών που βρίσκονται στο παγκόσμιο top 10 κάτω των 14 ετών θα βρεθούν στο top 10 ως ενήλικες. Ακόμα πιο εντυπωσιακό: οι σκακιστές που αργότερα έφτασαν στην παγκόσμια τριάδα είχαν στα 14 τους χαμηλότερη βαθμολογία από εκείνους που τελικά κατέλαβαν θέσεις 4-10 στην ενήλικη ζωή.
Το ίδιο μοτίβο επαναλαμβάνεται στην επιστήμη. Οι μελλοντικοί νομπελίστες παρουσίαζαν πιο αργή αύξηση του επιστημονικού τους αποτυπώματος σε σχέση με συναδέλφους τους που τελικά δεν βραβεύτηκαν, αλλά είχαν εντυπωσιακότερη αρχή.
Μπετόβεν VS Μότσαρτ
Η σύγκριση του Λούντβιχ βαν Μπετόβεν με τον Βόλφγκανγκ Αμαντέους Μότσαρτ είναι χαρακτηριστική.
Ο Μότσαρτ ήταν από μικρός αυτό που όλοι θαύμαζαν. Ένα παιδί-θαύμα, που έπαιζε και συνέθετε μουσική σε ηλικίες στις οποίες οι περισσότεροι ακόμη μάθαιναν νότες.
Ο Μπετόβεν, αντίθετα, δεν είχε αυτήν τη λάμψη. Η πορεία του ήταν πιο αργή, πιο δύσκολη, λιγότερο εντυπωσιακή στα πρώτα χρόνια. Αν κοιτούσε κανείς μόνο την αρχή, θα στοιχημάτιζε χωρίς δεύτερη σκέψη στον Μότσαρτ.
Η ιστορία, όμως, μας έδειξε κάτι πιο σύνθετο: η αξία ενός ανθρώπου δεν κρίνεται από το πόσο νωρίς ξεχώρισε, αλλά από το πώς εξελίχθηκε στο χρόνο.
Η αποτυχία είναι μέρος της διαδρομής
Το ίδιο ισχύει και για τον Μάικλ Τζόρνταν. Δεν επιλέχθηκε στην ομάδα μπάσκετ του λυκείου του. Κι όμως, αυτή η «αποτυχία» δεν ανέκοψε την πορεία του. Απλώς την καθυστέρησε, επιτρέποντάς του να εξελιχθεί με διαφορετικό ρυθμό. Αυτό που δείχνουν τα δεδομένα είναι ότι πολλοί κορυφαίοι άνθρωποι δεν ήταν οι καλύτεροι στην αρχή. Ήταν εκείνοι που δεν τα παράτησαν, που έβαλαν τα δυνατά τους, που εξελίχθηκαν αργά και σταθερά.
Πολυδιάστατη επιτυχία
Ένα από τα πιο σταθερά συμπεράσματα της έρευνας είναι ότι όσοι φτάνουν στο υψηλότερο επίπεδο ως ενήλικες δεν ακολούθησαν δρόμο πρόωρης εξειδίκευσης.
Στα πρώτα χρόνια:
- Ασχολήθηκαν με περισσότερους από έναν τομείς.
- Προπονήθηκαν ή μελέτησαν λιγότερο εντατικά σε ένα μόνο αντικείμενο.
- Παρουσίασαν σταδιακή και όχι εκρηκτική πρόοδο.
Οι καταξιωμένοι αθλητές, για παράδειγμα, είχαν ασχοληθεί για χρόνια με δύο ακόμα αθλήματα, πέρα από εκείνο στο οποίο τελικά διακρίθηκαν. Οι επιστήμονες που έφτασαν σε κορυφαίες διακρίσεις είχαν εργαστεί ή σπουδάσει σε περισσότερα γνωστικά πεδία και διατηρούσαν παράλληλες δημιουργικές ή πνευματικές ενασχολήσεις. Στη μουσική, οι πιο επιδραστικοί συνθέτες δεν ήταν εκείνοι που παρήγαγαν πολλά έργα νωρίς, αλλά όσοι πειραματίστηκαν με διαφορετικά είδη και μορφές προτού καταλήξουν στο προσωπικό τους ύφος.
Πρώτον, η ενασχόληση με διαφορετικά πεδία αυξάνει την πιθανότητα να βρει κανείς αυτό που του ταιριάζει πραγματικά. Δεύτερον, οι ποικίλες εμπειρίες καλλιεργούν πιο ευέλικτους τρόπους σκέψης και μάθησης, που αποδεικνύονται πολύτιμοι αργότερα. Και τρίτον, η αποφυγή της πρόωρης εξειδίκευσης μειώνει την ψυχική και σωματική φθορά, αλλά και το κόστος από επιλογές που κλείνουν πολύ νωρίς άλλες διαδρομές.
Το μήνυμα αυτής της έρευνας δεν αφορά μόνο πρωταθλητές ή ιδιοφυΐες. Αφορά οποιονδήποτε μπορεί να νιώθει ότι «δεν ξεκίνησε σωστά», ότι άργησε να βρει τι του ταιριάζει, εκείνον που συγκρίνει τον εαυτό του με άλλους που πήραν το προβάδισμα. Η πορεία προς την κορυφή δεν είναι αγώνας ταχύτητας. Είναι διαδικασία ωρίμανσης.
