Φαντάσου ότι κάποιος μαγειρεύει για εσένα και το φαγητό δεν πετυχαίνει. Αν πρόκειται για έναν άνθρωπο που δέχεται εύκολα την κριτική και τη χρησιμοποιεί για να βελτιωθεί, πιθανότατα θα του πεις την αλήθεια. Αν όμως ξέρεις ότι πληγώνεται εύκολα και απογοητεύεται έντονα, ίσως προτιμήσεις να πεις πως το φαγητό ήταν «πολύ καλό», ακόμη κι αν δεν ήταν. Αυτή η καθημερινή επιλογή αποκαλύπτει κάτι βαθύτερο για τον τρόπο που αντιλαμβανόμαστε την ειλικρίνεια και την ηθική.
Θέλουμε την αλήθεια, αλλά κυρίως για τον εαυτό μας
Έρευνα στην κοινωνική ψυχολογία δείχνει ότι οι περισσότεροι άνθρωποι θέλουν ειλικρινές feedback όταν αφορά τους ίδιους. Πιστεύουν ότι μπορούν να αντέξουν την αλήθεια και να τη χρησιμοποιήσουν για να γίνουν καλύτεροι.
Όταν όμως καλούνται να επιλέξουν τι είναι καλύτερο για κάποιον άλλον, ειδικά για ένα άτομο που δυσκολεύεται να διαχειριστεί την κριτική, η στάση αλλάζει. Τότε, η προστασία των συναισθημάτων φαίνεται πιο σημαντική από την ακρίβεια.
Με απλά λόγια:
για εμάς → θέλουμε την αλήθεια
για τους άλλους → θέλουμε να μην πληγωθούν
Ο «καλοπροαίρετος ψεύτης» φαίνεται πιο ηθικός
Ένα ενδιαφέρον εύρημα είναι ότι τα άτομα που δίνουν θετική ανατροφοδότηση ανεξάρτητα από την πραγματικότητα, κρίνονται συχνά ως πιο ηθικά και συμπονετικά σε σχέση με εκείνα που λένε πάντα την αλήθεια.
Η πρόθεση παίζει καθοριστικό ρόλο. Όταν το ψέμα γίνεται για να προστατεύσει κάποιον από περιττό πόνο, δεν εκλαμβάνεται ως ανεντιμότητα αλλά ως πράξη φροντίδας.
Η «προσαρμοστική» ειλικρίνεια δεν θεωρείται υποκρισία
Ακόμη πιο ενδιαφέρον είναι ότι οι άνθρωποι δεν τιμωρούν ηθικά εκείνους που προσαρμόζουν τον τρόπο που μιλούν ανάλογα με το ποιος έχουν απέναντί τους.
Το να είσαι ειλικρινής με κάποιον που αντέχει την κριτική και πιο ήπιος με κάποιον ευάλωτο δεν θεωρείται ασυνέπεια. Αντίθετα, θεωρείται κοινωνική ευφυΐα και συναισθηματική επίγνωση.
Στην πράξη, αυτό μοιάζει με:
-
αυστηρότητα εκεί που υπάρχει ανθεκτικότητα
-
ενθάρρυνση εκεί που υπάρχει ευθραυστότητα
Οι ηθικές αξιολογήσεις δεν βασίζονται μόνο στην αλήθεια ή στο ψέμα. Βασίζονται κυρίως σε δύο πράγματα:
-
αν η συμπεριφορά φαίνεται κατάλληλη για την περίσταση
-
αν δείχνει σεβασμό και φροντίδα προς τον άλλον
Η ειλικρίνεια παραμένει αξία. Αλλά δεν λειτουργεί σε κενό. Χρειάζεται πλαίσιο, χρονισμό και ενσυναίσθηση.
Το παράδοξο της ειλικρίνειας
Η έρευνα δείχνει ότι οι άνθρωποι δεν πιστεύουν πραγματικά πως «η αλήθεια είναι πάντα η καλύτερη λύση». Πιστεύουν ότι:
-
η αλήθεια έχει αξία όταν μπορεί να αξιοποιηθεί
-
η καλοσύνη έχει αξία όταν προλαμβάνει άσκοπο πόνο
Σε χαμηλού ρίσκου καταστάσεις, όπως ένα φαγητό που δεν πέτυχε, η συναισθηματική προστασία μπορεί να υπερισχύσει της ακρίβειας. Όχι επειδή η αλήθεια δεν μετρά, αλλά επειδή ο άνθρωπος μετρά περισσότερο.
