Κάνεις scroll στο Instagram μετά το βραδινό. Έχεις μόλις τελειώσει το φαγητό σου, νιώθεις πλήρης κι όμως, μια διαφήμιση πίτσας με λιωμένο τυρί σε κάνει να σκέφτεσαι «θα έτρωγα ένα κομμάτι». Γιατί ο εγκέφαλος ζητάει φαγητό ακόμη και με γεμάτο στομάχι;
Νέα μελέτη από το University of East Anglia και το University of Plymouth, που δημοσιεύτηκε στο Appetite, δείχνει ότι ο εγκέφαλος μπορεί να συνεχίζει να «ανταμείβεται» από εικόνες φαγητού ακόμη κι όταν το σώμα έχει ήδη χορτάσει.
Όταν ο εγκέφαλος δεν… ακούει το στομάχι
Στη μελέτη συμμετείχαν 90 φοιτητές ηλικίας 18–29 ετών (76 δεδομένα κρίθηκαν τελικά αξιοποιήσιμα). Οι συμμετέχοντες έφτασαν στο εργαστήριο πεινασμένοι και φόρεσαν συσκευές EEG που καταγράφουν τη νευρική ηλεκτρική δραστηριότητα.
Αρχικά αξιολόγησαν πόσο πεινούσαν και πόσο ελκυστικά έβρισκαν συγκεκριμένα τρόφιμα (γλυκά και αλμυρά). Στη συνέχεια έπαιξαν ένα παιχνίδι στον υπολογιστή όπου, μέσα από επιλογές, «κέρδιζαν» την προβολή εικόνων φαγητού. Στο μέσο της διαδικασίας κατανάλωσαν ένα από τα δύο τρόφιμα μέχρι να νιώσουν πλήρεις. Μετά επέστρεψαν στο παιχνίδι.
Σε επίπεδο συνείδησης, όλα λειτούργησαν όπως αναμενόταν: μετά το γεύμα, οι συμμετέχοντες δήλωσαν ότι το φαγητό που είχαν καταναλώσει ήταν λιγότερο επιθυμητό. Και στις επιλογές τους, στράφηκαν περισσότερο προς το άλλο τρόφιμο.
Ο εγκέφαλος, όμως, έδειξε κάτι διαφορετικό.
Το «σήμα ανταμοιβής» δεν μειώθηκε
Οι ερευνητές εστίασαν σε ένα νευρικό σήμα που ονομάζεται reward positivity — μια ηλεκτρική απόκριση που εμφανίζεται περίπου 250 χιλιοστά του δευτερολέπτου μετά την έκθεση σε ένα ερέθισμα που ο εγκέφαλος θεωρεί ανταποδοτικό.
Αν ο κορεσμός είχε «περάσει» στο επίπεδο της άμεσης νευρικής επεξεργασίας, το σήμα αυτό θα έπρεπε να είναι μειωμένο όταν οι συμμετέχοντες έβλεπαν εικόνες από το φαγητό που είχαν μόλις φάει. Δεν μειώθηκε.
Με άλλα λόγια, το στομάχι είχε χορτάσει, η συνειδητή αξιολόγηση είχε αλλάξει — αλλά το ταχύ, αυτόματο σύστημα ανταμοιβής του εγκεφάλου συνέχιζε να αντιδρά σαν να επρόκειτο για κάτι επιθυμητό.
Δύο συστήματα, δύο λογικές
Η νευροεπιστήμη περιγράφει συχνά τη λήψη αποφάσεων ως αποτέλεσμα δύο συστημάτων:
-
Ένα συνειδητό, στοχοκατευθυνόμενο σύστημα που λαμβάνει υπόψη την τρέχουσα κατάσταση («μόλις έφαγα, δεν χρειάζομαι άλλο»).
-
Ένα αυτόματο, βασισμένο στη συνήθεια σύστημα που ενεργοποιείται από ερεθίσματα τα οποία στο παρελθόν συνδέθηκαν με ανταμοιβή.
Οι εικόνες φαγητού, ύστερα από χρόνια επαναλαμβανόμενης έκθεσης, φαίνεται να έχουν «χαραχθεί» στο δεύτερο σύστημα. Και αυτό το σύστημα δεν φαίνεται να επηρεάζεται άμεσα από τον κορεσμό.
Η μελέτη δεν αποδεικνύει ότι οι εικόνες φαγητού προκαλούν υπερφαγία, ούτε ότι η συνήθεια είναι ο μοναδικός μηχανισμός πίσω από τις διατροφικές επιλογές. Δείχνει όμως ένα μετρήσιμο χάσμα ανάμεσα στο τι δηλώνει το σώμα και στο πώς αντιδρά ο εγκέφαλος στα πρώτα κλάσματα του δευτερολέπτου.
Το ενθαρρυντικό στοιχείο είναι ότι οι συμμετέχοντες, παρά τη σταθερή νευρική απόκριση, προσαρμόσαν τη συμπεριφορά τους. Το συνειδητό σύστημα εξακολουθεί να παίζει ρόλο.
