Τα γονίδια που κληρονομούμε από τους γονείς μας θεωρούνται εδώ και δεκαετίες ένας από τους βασικούς παράγοντες που διαμορφώνουν την υγεία, τη σωματική ανάπτυξη και πολλές πτυχές της ζωής μας. Ωστόσο, νέα επιστημονικά δεδομένα δείχνουν ότι η επιρροή των γονιών μας δεν περιορίζεται μόνο στο DNA που μας μεταβιβάζουν.
Σύμφωνα με νέα διεθνή μελέτη που δημοσιεύθηκε στο επιστημονικό περιοδικό Cell Genomics, τα γονίδια των γονέων μπορούν να αφήσουν ένα ισχυρό αποτύπωμα στη ζωή των παιδιών ακόμη και όταν αυτά δεν έχουν κληρονομηθεί. Οι ερευνητές διαπίστωσαν ότι για χαρακτηριστικά όπως το ύψος, ο δείκτης μάζας σώματος (ΔΜΣ) και οι σχολικές επιδόσεις, το περιβάλλον που διαμορφώνεται από τα γονιδιακά χαρακτηριστικά των γονέων μπορεί να είναι σχεδόν εξίσου σημαντικό με τα γονίδια που περνούν άμεσα στο παιδί.
Η «αόρατη» δύναμη των γονικών γονιδίων
Οι επιστήμονες χρησιμοποίησαν τον όρο «γενετική φροντίδα» (genetic nurture) για να περιγράψουν τον τρόπο με τον οποίο τα γονίδια των γονέων επηρεάζουν το περιβάλλον μέσα στο οποίο μεγαλώνει ένα παιδί.
Πιο απλά, οι γονείς δεν κληροδοτούν μόνο DNA. Τα δικά τους γονιδιακά χαρακτηριστικά μπορούν να επηρεάσουν τη συμπεριφορά τους, τον τρόπο ανατροφής, τις επιλογές ζωής, τις εκπαιδευτικές ευκαιρίες που προσφέρουν και συνολικά το οικογενειακό περιβάλλον. Όλοι αυτοί οι παράγοντες συμβάλλουν στη διαμόρφωση της ανάπτυξης του παιδιού.
Παράλληλα, οι ερευνητές εξέτασαν και ένα ακόμη σύνθετο βιολογικό φαινόμενο, γνωστό ως «γονεϊκή προέλευση» (parent-of-origin effect). Πρόκειται για περιπτώσεις στις οποίες ένα γονίδιο μπορεί να λειτουργεί διαφορετικά ανάλογα με το αν προέρχεται από τη μητέρα ή τον πατέρα, καθώς ορισμένα γονίδια είναι βιολογικά «ενεργοποιημένα» ή «απενεργοποιημένα» ανάλογα με την προέλευσή τους.
Η μελέτη σε περισσότερες από 30.000 οικογένειες
Για τις ανάγκες της έρευνας, η ομάδα επιστημόνων από το Institute of Science and Technology Austria (ISTA) και το Νορβηγικό Ινστιτούτο Δημόσιας Υγείας ανέλυσε γενετικά και φαινοτυπικά δεδομένα (μετρήσιμα χαρακτηριστικά) από περισσότερες από 30.000 οικογένειες.
Κάθε οικογένεια περιλάμβανε μητέρα, πατέρα και παιδί, ενώ τα στοιχεία προήλθαν από δύο μεγάλες ευρωπαϊκές βιοτράπεζες, τη Norwegian Mother, Father and Child Cohort και την Estonian Biobank. Οι ερευνητές επικεντρώθηκαν σε τρία βασικά χαρακτηριστικά των παιδιών:
- Ύψος
- Δείκτης Μάζας Σώματος (ΔΜΣ)
- Επιδόσεις σε σχολικά τεστ που πραγματοποιήθηκαν περίπου στην ηλικία των 10 ετών.
Στόχος των ερευνητών ήταν να διερευνήσουν κατά πόσο τα χαρακτηριστικά των παιδιών επηρεάζονται από τα δικά τους γονίδια, από το περιβάλλον που δημιουργούν οι γονείς τους, αλλά και από το αν ένα γονίδιο έχει κληρονομηθεί από τη μητέρα ή τον πατέρα.
Τα γονίδια δεν λένε όλη την ιστορία
Τα ευρήματα έδειξαν ότι η γενετική σύσταση του ίδιου του παιδιού παραμένει ο σημαντικότερος μεμονωμένος παράγοντας για όλα τα χαρακτηριστικά που εξετάστηκαν. Ωστόσο, η εικόνα φαίνεται να είναι πολύ πιο σύνθετη.
Οι έμμεσες επιδράσεις των γονικών γονιδίων και τα φαινόμενα γονεϊκής προέλευσης αποδείχθηκαν συνολικά εξαιρετικά σημαντικά. Σύμφωνα με τους ερευνητές, η παράβλεψη αυτών των παραγόντων οδηγεί σε ελλιπή κατανόηση του τρόπου με τον οποίο τα γονίδια επηρεάζουν την ανθρώπινη ανάπτυξη.
Μάλιστα, η ομάδα παρατήρησε ότι τα ίδια γονίδια μπορούν να επηρεάζουν ένα παιδί άμεσα, μέσω του DNA που έχει κληρονομήσει, αλλά και έμμεσα, μέσω του περιβάλλοντος που διαμορφώνουν οι γονείς του.
Τι σημαίνει αυτό για την υγεία και την εκπαίδευση
Ένα από τα πιο ενδιαφέροντα συμπεράσματα της μελέτης αφορά τον ρόλο του περιβάλλοντος στο σωματικό βάρος και στις σχολικές επιδόσεις.
Οι ερευνητές υποστηρίζουν ότι οι περιβαλλοντικοί παράγοντες φαίνεται να έχουν ισχυρή επίδραση στον δείκτη μάζας σώματος και στην επίδοση των παιδιών στο σχολείο. Το εύρημα αυτό ενισχύει την άποψη ότι οι πολιτικές δημόσιας υγείας και εκπαίδευσης δεν μπορούν να βασίζονται αποκλειστικά στη γενετική προδιάθεση, αλλά πρέπει να λαμβάνουν σοβαρά υπόψη και το οικογενειακό περιβάλλον.
Πιο απλά, τα γονίδια μπορεί να θέτουν ορισμένες βάσεις, αλλά οι συνθήκες μέσα στις οποίες μεγαλώνει ένα παιδί εξακολουθούν να παίζουν καθοριστικό ρόλο στην πορεία του.
Τα γονίδια στο επίκεντρο της εξατομικευμένης ιατρικής
Η νέα μεθοδολογία θα μπορούσε στο μέλλον να εφαρμοστεί και σε πολλές άλλες ανθρώπινες ιδιότητες ή παθήσεις, από τις ψυχικές διαταραχές έως τα μεταβολικά νοσήματα
Οι επιστήμονες εκτιμούν ότι η δυνατότητα να διαχωρίζεται η άμεση γενετική επίδραση από την έμμεση επιρροή των γονέων θα βοηθήσει στην καλύτερη κατανόηση των μηχανισμών που κρύβονται πίσω από πολλές ασθένειες και ίσως συμβάλει στον εντοπισμό πιο αποτελεσματικών θεραπευτικών στόχων.
Παράλληλα, τα ευρήματα ενισχύουν την υπόθεση ότι η λεγόμενη «γενετική αποτύπωση» (genetic imprinting) μπορεί να είναι πολύ πιο διαδεδομένη στους ανθρώπους απ’ όσο πίστευαν μέχρι σήμερα οι επιστήμονες, παρότι οι ακριβείς βιολογικοί μηχανισμοί της παραμένουν σε μεγάλο βαθμό αχαρτογράφητοι.
